Recht & Onrecht

Rechters schrijven beter als ze afwijken van de publieke opinie

Rechters kunnen partijen meestal niet dwingen hun oordelen ook echt uit te voeren. Petra Jonkers in de Gedragscolumn over de invloed van publieke controverse op rechterlijke overtuigingskracht.

Protesten voor het Amerikaanse hooggerechtshof. Foto Alex Wong/Getty/AFP

Twee jaar geleden won Urgenda tegen ieders verwachting de klimaatzaak tegen de staat. De staat ging in hoger beroep en die zaak zou volgens Urgenda nu (voorjaar 2017) zo’n beetje een vervolg moeten krijgen.

Maar het is stil rond de zaak. Hangt dat misschien samen met de vreemde context waarin de zaak is beland? Met het klimaatverdrag van Parijs committeerde de Nederlandse staat zich immers aan nog hogere klimaateisen. En maatschappelijke organisaties en uitgerekend bedrijven dringen er bij de VVD en ‘klimaatpartijen’ D66 en GroenLinks op aan in de formatie werk te maken van het klimaat. Wie weet ‘staat’ er straks dus wel een pas benoemde D66- of GroenLinks-minister in hoger beroep tegenover Urgenda in de rechtszaal.

Spannend

Waar gaat die zaak dan nog over? Vooral over de principiële vraag of de rechter zover mocht gaan de staat te verplichten om klimaatbeleid te maken. Met name de VVD, klimaatcritici en tal van juristen vonden dat de rechter op de stoel van de politiek was gaan zitten. Zij achten de zaak van Urgenda  kansloos in hoger beroep. Spannend dus, hoe de raadsheren van het gerechtshof in Den Haag en daarna misschien de Hoge Raad gaan oordelen in een politiek zo gevoelige kwestie.

In de VS hebben ze daar niet zo’n moeite mee. Althans, spanning tussen recht en politiek is daar eerder dagelijkse kost. Zie de beëdiging van de conservatieve opperrechter Gorsuch gisteren in het Supreme Court, na het eenvoudig aanpassen van de stemregels in de senaat. Juist vanwege de politieke impact van het Supreme Court worden zijn oordelen minutieus onderzocht op de wisselwerking met politieke voorkeuren van opperrechters. Dat stopt niet na hun verkiezing. Veel wetenschappelijke aandacht is er bijvoorbeeld voor de manier waarop rechters zich verhouden tot de publieke opinie.

Te vrezen

Een recent artikel in de Law and Society Review beschrijft hoe de publieke opinie rechters beïnvloedt. Ze kunnen immers niet zelf de navolging van hun oordelen afdwingen en moeten er dus voor zorgen dat hun oordelen gezaghebbend zijn. Aangezien rechters ‘beter’ presteren als ze iets te vrezen hebben van het publiek, zo is de gedachte, zullen ze vooral meer moeite doen het waarom van hun oordelen uit te leggen als ze tégen de publieke opinie ingaan.

De auteurs onderzochten daarom hoe de leesbaarheid van civil liberty oordelen van het Supreme Court in de periode 1952-2011 samenhing met uitkomsten uit zogenoemde issue-specific public opinion polls. Wat bleek? Het Supreme Court schreef inderdaad conservatieve oordelen substantieel leesbaarder op naarmate de public mood liberaler werd, en andersom. De opinion clarity van oordelen werd zo mede bepaald door (de afstand tot) de publieke opinie.

Bescheiden

Kunnen we met deze bevindingen ook iets in Nederland? De rechtspraktijk in de VS verschilt natuurlijk nogal van de onze. Hoewel, een hierboven genoemd verschijnsel waait over vanuit de VS, zij het op bescheiden schaal: peilingen over issues die voor de rechter (gaan) spelen. Ze waren er na de eerste overwinning van Urgenda, rond de zaken tegen Wilders en in de aanloop naar een mogelijke strafrechtszaak tegen de tabaksindustrie. Zaken met een groot publiek belang. De bevindingen uit het onderzoek suggereren waar de rechters in elk geval goed aan doen bij hun koers door uiterst politiek vaarwater: hun oordelen zo begrijpelijk mogelijk opschrijven voor een groot publiek. Bij voorkeur niet alleen als ze tegen de publieke opinie ingaan.

 

Petra Jonkers is politicoloog en rechtssocioloog. Eerder publiceerde zij over gedrag en kwaliteit van regelgeving. De gedragscolumn verschijnt wekelijks en wordt geschreven door sociale wetenschappers.