Nee, Zweden is geen ‘mislukte staat’

Migratieland Zweden In radicaal-rechtse media is Zweden een dystopisch voorbeeld. Ongebreidelde immigratie zou zorgen voor een epidemie van verkrachting en geweld. NRC ging kijken wat ervan klopt.

In een vermeende no go-zone, Rinkeby bij Stockholm, braken een paar dagen na Trumps uitspraak rellen uit, toen de politie er een drugsverdachte arresteerde. Foto Frederik Sandberg/EPA

„Kijk naar wat er gisteravond gebeurde in Zweden. Zweden! Wie zou dit geloven? Zweden! Ze namen grote aantallen op en hebben nu problemen die ze nooit voor mogelijk hielden.” Dat zei de Amerikaanse president Trump in februari over het Zweedse vluchtelingenbeleid. „Malmö is de verkrachtingshoofdstad van Europa”, voegde Nigel Farage, voormalig UKIP-leider, er later aan toe. In radicaal-rechtse media is Zweden al veel langer hét voorbeeld van de ellende die je als natie over je afroept wanneer je veel vluchtelingen toelaat.

Bekijk hieronder de video waarin Trump de uitspraak doet:

Na de aanslag in hartje Stockholm claimen ze hun gelijk. „Zweden heeft nu alle kenmerken van een mislukte staat”, meldt het populaire rechts-radicale twitteraccount Voice of Europe.


Het land zou tientallen ‘no go-zones’ tellen, vrouwen kunnen er niet veilig meer over straat en het geweld neemt hand over hand toe. Wat is er waar van deze verhalen? NRC trok naar Malmö, Stockholm en Uppsala om het uit te zoeken.

1. ‘Zweden kent tientallen no go-zones, waar zelfs de politie niet meer heen durft’

Dit schreef bijvoorbeeld website Breitbart, nadat de politie begin vorig jaar 53 buurten aanwees waar criminaliteit en sociale onrust toenemen. Een ervan is Rosengård in Malmö: tientallen grauwe flats met wat groen ertussen, aan de rand van de stad. Je waant je op sommige plekken eerder in het Midden-Oosten dan in Zweden. In het gedateerde winkelcentrum zitten tientallen mannen rond een koffiebar in het Arabisch te kletsen. Vrouwen zijn nergens te bekennen. Zo’n 90 procent van de ruim twintigduizend inwoners is migrant. Eerder woonden er veel mensen uit voormalig Joegoslavië – stervoetballer Zlatan Ibrahimovic werd er geboren – nu huizen er vooral vluchtelingen uit het Midden-Oosten en Afrika.

Maar is het een no go-zone? Rondlopen met een ‘backpack’, als een typische toerist, blijkt zonder problemen te kunnen. „Het leven is goed hier, er zijn weinig problemen”, zegt de 21-jarige Abdi Isse uit Somalië, die gehaast door de regen loopt.

„Er zijn hier wel jongens die vervelende dingen doen. Soms staat opeens een auto in brand. Maar over het algemeen valt het erg mee.”

Vergeleken met de problemen in zijn geboorteland, verscheurd door geweld en droogte, stelt het ook weinig voor.

Niet iedereen is zo tevreden als hij. Bij de ingang van het winkelcentrum zegt een oudere Zweedse vrouw dat er veel te veel vluchtelingen in Rosengård wonen. „Hun gedrag is niet goed”, zegt ze, waarna ze snel naar binnen loopt. Haar naam wil ze niet geven.

In een andere vermeende no go-zone, Rinkeby bij Stockholm, braken een paar dagen na Trumps uitspraak rellen uit, toen de politie er een drugsverdachte arresteerde. Agenten werden bekogeld met stenen, auto’s gingen in vlammen op. Een buitenlandse cameraploeg werd belaagd.

Ook hier blijkt het – zonder camera tenminste – geen enkel probleem om rond te lopen en mensen te spreken. Rinkeby oogt verzorgder dan Rosengård, het lijkt op een doorsnee Nederlandse migrantenbuurt. Een patrouillerende politieauto bewijst dat de overheid zich hier niet heeft teruggetrokken, zoals wordt beweerd. ’s Avonds hangen er groepjes jonge mannen rond, wordt her en der geschreeuwd en is de sfeer enigszins beklemmend. De 42-jarige Sebastien Michel zegt dat zijn vrouw ’s avonds liever niet alleen over straat gaat. Toch vindt hij dat de problemen er worden overdreven.

Wijken als Rosengård en Rinkeby zijn geen no go-zones in de zin dat je er als buitenstaander grote risico’s loopt. Maar voor bijvoorbeeld ambulancepersoneel zijn ze wel degelijk gevaarlijk, zei het hoofd van de vakbond voor ambulancebroeders op de Zweedse televisie. Zonder politiebescherming gaan ze er niet meer heen, omdat ze het risico lopen te worden belaagd of bekogeld met stenen.

Ook is er geregeld geweld. Dat vertellen ook de 14-jarige Momme en de 15-jarige Mohammed uit Irak, die als kleuters naar Zweden kwamen. „Ik hou van deze plek”, zegt Mohammed met stralende ogen, voor de flat in Rosengård waar hij al jaren woont. Maar Momme zegt ook: „Af en toe wordt er geschoten.” Veel jongens in de buurt worden geïnspireerd door Amerikaanse gangsterrap, zeggen ze. Ze sluiten zich aan bij bendes die strijden om een aandeel in de drugsmarkt.

In Malmö, met grofweg het inwonertal van Utrecht, waren in de eerste drie maanden van dit jaar 20 schietpartijen, waarbij vijf doden vielen. Zo werd in januari bij een bushalte in Rosengård de 16-jarige Ahmed Obaid vermoord, die net terugkwam van zijn voetbaltraining. Waarom? Men weet het nog steeds niet. Jongeren stuurden elkaar via Snapchat een gruwelijke foto van het verminkte gezicht van Obaid, direct nadat hij in zijn hoofd was geschoten.

De joodse gemeenschap in Malmö van zo’n 500 mensen, klaagt al jaren over intimidatie en geweld door moslims. Het joodse centrum was in 2012 doelwit van een aanslag, met lichte materiële schade. Honderden joden – vooral jongeren – verlieten de laatste jaren de stad, voor een deel omdat ze zich onveilig voelden. Veel joden durven niet meer met een keppeltje over straat.

Problemen kent Malmö dus genoeg. Toch vindt de 32-jarige Ulrika Nilsson dat het over het algemeen prima gaat. Ze woont in een opgeruimd buurtje met kleine rijtjeshuizen. Het is vlakbij Rosengård, waar ze haar zoontje dagelijks naar de crèche brengt. Nilsson werkt als ingenieur bij Ikea en is het toonbeeld van Zweedse tolerantie. De integratie van grote groepen migranten levert spanningen op, erkent ze. Maar toch moet Zweden, zo zei ze voor de terreuraanslag van vrijdag, een ruimhartig asielbeleid houden.

„Wij Zweden hebben alles, we rijden in mooie auto’s. Wij zijn prima in staat om andere mensen te helpen.”

Ook Michel uit Rinkeby was in ieder geval voor de aanslag voorstander van een tolerant asielbeleid. „Ja, als je grote groepen, vaak ongeletterde mensen hierheen haalt, zullen de sociale problemen aanvankelijk groeien. Maar als het alternatief is dat ze dood gaan, dan heb ik dat er wel voor over.” 

Een meerderheid van de Zweden dacht er tot voor kort hetzelfde over als zij, maar het verzet groeit. Anti-immigratiepartij Zweden-Democraten scoorde een week voor de aanslag bijna twintig procent in opiniepeilingen.

2. ‘Door het tolerante asielbeleid kent Zweden een enorme toename in geweld’

Dit werd gezegd in de documentaire op Fox News, waar Trump zijn uitspraak over Zweden op baseerde. Maar wie naar de cijfers uit bevolkingsonderzoek kijkt, ziet een ander beeld. Het geweld tegen personen is de voorbije tien jaar, waarin vele honderdduizenden vluchtelingen werden opgenomen, juist afgenomen.

Wel constateert de politie een toename van vuurwapengeweld in de grote steden. Daar zijn vooral Zweden met een migratieachtergrond bij betrokken. Meestal geen vluchtelingen, maar jongeren die geboren zijn in Zweden. Het journaal brengt bijna dagelijks berichten over schietpartijen in Stockholm, Malmö of Gothenburg.

Op de Universiteit van Malmö, in het centrum van de stad, legt migratie-onderzoeker Henrik Emilsson uit dat Zweden die in het buitenland zijn geboren gemiddeld 2,5 keer zo vaak een misdaad plegen dan autochtone Zweden. Dat komt vooral doordat zij sociaal-economisch achtergesteld zijn, zegt zijn collega Pieter Bevelander, directeur van het Instituut voor migratiestudies aan dezelfde universiteit. Achterstandswijken als Rosengård en Rinkeby fungeren als eerste aankomstplek, waar veel vluchtelingen weer vertrekken als ze een baan hebben gevonden. Bevelander: „De mensen die er wonen zijn dus net gearriveerd, of migranten die er niet in zijn geslaagd werk te vinden. Daardoor vind je er een concentratie van problemen.”

De enige plaats in Zweden waar de politie zegt dat net aangekomen vluchtelingen direct hebben geleid tot meer criminaliteit, is Uppsala: een stad met 130.000 inwoners, zo’n 70 kilometer ten noorden van Stockholm. De politie stuurde er in maart een persbericht uit over toenemend drugsgebruik en een oplopend aantal berovingen en aanrandingen. Er zou een „geheel nieuw straatbeeld” zijn ontstaan. Politiecommissaris Danniel Larsson zei in een interview dat minderjarige asielzoekers uit Afghanistan en Marokko de overlast veroorzaken.

Met zijn moderne treinstation en glimmende winkelstraten oogt Uppsala als een doorsnee welvarende Zweedse provinciestad. Van onrust is niets te merken. Rond het station hangen groepjes goed geklede en modern gekapte jongens, met Afghaans uiterlijk. Zij zorgen voor de problemen, bevestigen twee patrouillerende agenten. „Ze beroven mensen”, zegt een vrouwelijke agent, die verder niets wil zeggen. Die ochtend meldt de politie weer een beroving, van een 90-jarige vrouw.

Bij een bushalte in het centrum vertelt middelbare scholier Tilda Pettersson weinig te merken van toegenomen criminaliteit. „Misschien bij het station een beetje.” Ook zij en haar vriendin gaven voor de aanslag blijk van de nog altijd wijdverbreide Zweedse tolerantie. Pettersson:

„Ik ben best bereid wat extra overlast te accepteren als we daarmee mensen kunnen helpen. Op de lange termijn denk ik dat ze een aanwinst zijn voor Zweden.”

Ook na de aanslag van vrijdag blijft Pettersson positief over immigratie. ,,Ik vind het verschrikkelijk wat er is gebeurd, maar immigranten kunnen hier ook slachtoffer van worden. Juist nu moeten we niet bang zijn en laten zien dat de hele bevolking verenigd is”, zegt ze.

Politiek commentator Tove Lifvendahl van de krant Svenska Dagbladet, maakte zich in maart meer zorgen. Er is weinig ongeschoold werk in Zweden en de minimumlonen zijn hoog, zegt ze, waardoor vluchtelingen moeilijk aan een baan komen. Op de redactie in hartje Stockholm spreekt ze van een „perfecte storm”: vorig jaar kwamen zo’n 30.000 asielzoekers binnen, terwijl op de arbeidsmarkt geen hervormingen worden doorgevoerd. In vijf jaar zochten zo’n 330.000 mensen asiel in Zweden. De meesten van de 163.000 mensen die in 2015 kwamen, wachten nog op de uitslag van hun asielprocedure. „In de tussentijd bestaat het risico dat ze gefrustreerd raken en langdurig afhankelijk worden van sociale bijstand. We maken mensen echt kapot in het systeem.”

Waarom laat Zweden nog zulke grote aantallen vluchtelingen toe? „Zweden is niet een land waar mensen snel zeggen: ‘sorry, ik heb er een potje van gemaakt en ik ga het nu anders doen’”, zegt Lifvendahl. Daarnaast was de politieke wens lange tijd groot om het kleine Zweden (tien miljoen inwoners) te positioneren als ‘humanitaire supermacht’. Afgelopen weekend zei premier Löfven wel dat het land nooit meer zoveel vluchtelingen zou opnemen als in 2015.

Op zich zijn verse arbeidskrachten in een goed draaiende economie ook erg welkom. Het is alleen moeilijk om vaak slecht geschoolde vluchtelingen een plek te geven in de hoogwaardige Zweedse diensteneconomie. In februari steeg de werkloosheid – mede door de instroom van vluchtelingen – naar 7,4 procent. Lifvendahl ziet het aantal gebieden waar kansarme migranten wonen langzaam uitdijen. „Dat is natuurlijk een goede zaak voor de populisten, die sterke argumenten hebben om straks een complete immigratiestop te eisen.” Volgend jaar september gaat Zweden weer naar de stembus.

3. ‘Door het tolerante asielbeleid neemt het aantal verkrachtingen in Zweden enorm toe’

Minister van integratie Ylva Johansson zei onlangs tegen de BBC dat het aantal verkrachtingen in Zweden „afneemt, afneemt en afneemt”. Dat kwam haar op een storm aan kritiek te staan. Want in 2015 bleken er met 5.920 gevallen zo’n 2.000 meldingen meer te zijn dan in 2005. Tel daarbij de ophef op die ontstond over het live streamen van een vermeende verkrachting door vluchtelingen in Uppsala op Facebook.

Bekijk hieronder de uitspraken van de Zweedse minister over seksueel geweld in Zweden:

De verdachten van die zaak staan momenteel terecht. Het gaat om twee Afghanen van 18 en 20 jaar en een 24-jarige Zweed met Iraanse wortels. De eerste twee zouden zich in een appartement hebben vergrepen aan een dronken jonge vrouw. De beelden waarin zij op bed ligt zijn nog op internet te vinden, de beelden waarin zij zou worden verkracht niet meer. Het is de vraag of verkrachting kan worden bewezen.

Volgens de overheid komt de toename sinds 2005 door een wetswijziging, waardoor situaties die eerst als ‘seksuele uitbuiting’ werden bestempeld nu gelden als verkrachting. In 2013 werd de wet nog verder aangescherpt, waardoor nu situaties waarin een vrouw zich niet verzet als verkrachting kunnen worden aangemerkt.

Dat neemt niet weg dat bevolkingsonderzoek aantoont dat in 2015 meer Zweden dan ooit zeiden dat ze slachtoffer waren geweest van een seksueel vergrijp, variërend van het tonen van geslachtsdelen tot verkrachting.

Is er een verband met de komst van vluchtelingen? Begin 2016 was er veel aandacht voor aanrandingen op een muziekfestival in Stockholm, waar volgens de politie migranten – waarschijnlijk Afghaanse vluchtelingen – verantwoordelijk voor waren. De politie erkende dat ze de zaak aanvankelijk in de doofpot hadden gestopt om de Zweden-Democraten niet in de kaart te spelen.

Dergelijke incidenten versterken het beeld dat vluchtelingen zorgen voor een toename van seksuele delicten. Maar dat is niet bewezen, want de etniciteit van daders wordt niet geregistreerd.

In Malmö kan de 32-jarige Ulrika Nilsson zich er weinig bij voorstellen. Na de vraag of ze ooit seksuele intimidatie op straat ervaart, denkt ze even na en antwoordt dan resoluut: „Nee”. Uitspraken van politici als Geert Wilders dat vrouwen in multiculturele buurten bang zouden zijn hun blonde haren te tonen, komen de blondine vreemd voor. In Rosengård zeggen de tieners Mohammed en Momme dat jonge Zweedse vrouwen er ’s avonds toch moeten oppassen. „Ik ken genoeg jongens hier bij wie ze niet in goede handen zouden zijn”, zegt Momme.

Hoogleraar criminologie Jerzy Sarnecki, van de Universiteit van Stockholm, zegt dat migranten volgens onderzoek bij seksuele misdaden in Zweden meer zijn oververtegenwoordigd dan bij andere delicten. Hij wijt dit aan hun „masculiene houding” en de grotere scheiding tussen mannen en vrouwen in sommige gemeenschappen. Zo legde een cameraploeg begin april vast hoe jongens en meisjes op een islamitische school in een buitenwijk van Stockholm gescheiden met de schoolbus reizen. De jongens stapten voorin in en de meisjes achterin. „Ik vind dit verwerpelijk. Dit hoort niet thuis in Zweden”, reageerde premier Löfven. De schoolleiding ontkende op de hoogte te zijn.

Conclusie

Ontegenzeggelijk kent Zweden, net als veel andere Europese landen, problemen bij de integratie van vluchtelingen. Er waren al problemen in de buitenwijken en die zijn vergroot door de grote asielinstroom van de voorbije jaren. Anderzijds zijn beelden van een mislukte staat waar geweld altijd op de loer ligt en vrouwen niet veilig meer over straat kunnen, erg overdreven. De problemen concentreren zich vooral in specifieke wijken. Voor heel Zweden gelden ze zeker niet.