Boer Van Es werd vermoord, maar niet om zijn land

Geweld in Zuid-Afrika De moord op een boer van Nederlandse komaf in Zuid-Afrika vestigt opnieuw de aandacht op de vraag of witte boeren doelwit zijn van een politieke campagne of van ordinaire criminaliteit.

Een Zuid-Afrikaanse boerderij, niet dezelfde als in het artikel. Foto Flickr

Pieter Jan van Es lag al te slapen toen afgelopen vrijdagavond vijf gewapende mannen zijn kleine boerderij binnendrongen. Die boerderij heet Moseley en staat aan de R40 bij Barberton in de provincie Mpumalanga in Zuid-Afrika, op het drielandenpunt met Swaziland en Mozambique. Zijn vrouw en een vriend van de familie zaten beneden in de huiskamer. De overvallers bonden de twee vast met elektriciteitsdraden en eisten toegang tot de kluis. Een aantal overvallers sloop daarna naar boven.

„Het is niet helemaal duidelijk wat daar boven is gebeurd. Misschien was er een worsteling. Ze hebben hem neergestoken”, zegt Sakkie Dedman van het particuliere bewakingsbedrijf Hi-Tech over de telefoon. Het bedrijf kreeg kort na middernacht een telefoontje van de buren van Van Es. Tegen die tijd was de boer overleden aan zijn steekwonden. De overvallers gingen er vandoor met twee televisies en zijn terreinwagen.

Pieter Jan van Es is een Nederlander. Volgens het bewakingsbedrijf kwam Van Es twaalf jaar geleden naar het dorp. Hij stond buiten de gemeenschap, zeggen ze in het dorp en werkte in de dichtstbijzijnde stad Nelspruit. Zijn boerderij was te klein voor grote veehouderij. Er liep alleen een ezel rond.

De overval vestigt opnieuw de aandacht op het relatief hoog aantal moorden op boeren in Zuid-Afrika. Extreemrechtse websites claimen al jaren dat er sprake is van een „witte genocide”. Het nieuws over de moord werd getwitterd door PVV-Kamerlid Martin Bosma. De PVV diende in 2012 een motie in waarin de Nederlandse regering werd gevraagd iets te doen aan de bescherming van de boeren in Zuid-Afrika. De motie werd verworpen. Ook de SGP vraagt om aandacht voor het lot van de witte boeren in Zuid-Afrika.

Volgens statistieken van de Zuid-Afrikaanse politie werden vorig jaar 18.673 moorden gepleegd. De politie maakt geen onderscheid voor de zogenaamde ‘plaasmoorde’, moorden op boerderijen. Witte Zuid-Afrikanen maken iets meer dan 8 procent uit van de totale bevolking. Volgens de website Africa-check is slechts 1,8 procent van het aantal dodelijke slachtoffers wit.

Het is bijna twee keer zo gevaarlijk om boer te zijn in dit land dan politieman.

Johan Burger van het Institute for Security Studies

Volgens cijfers in een gezamenlijk rapport van de boerenvakbond Transvaal Agricultural Union en de actiegroep Afriforum werden vorig jaar zeventig Zuid-Afrikanen vermoord op boerderijen. Hoewel boeren dus slechts 0,3 procent vormen van het totaal aantal moorden in Zuid-Afrika, lijkt de boerenstand gemiddeld vaker doelwit. Jaarlijks worden gemiddeld 34 op de honderdduizend Zuid-Afrikanen vermoord. Onder boeren is dit gemiddelde 97 op de honderdduizend.

„Om dit in context te zetten: 52 op de honderdduizend politiemensen worden vermoord”, zegt Johan Burger van het Institute for Security Studies. „Het is dus bijna twee keer zo gevaarlijk om boer te zijn in dit land dan politieman.”

Maar Burger wijst erop dat niet alle zeventig slachtoffers vorig jaar boeren waren, en dat ook niet alle slachtoffers wit waren. Door de 350 jaar koloniale geschiedenis en veertig jaar apartheid is het gros van de boeren in Zuid-Afrika nog altijd wit, en het overgrote deel van hun personeel nog steeds zwart. Van de zeventig doden vorig jaar, waren vijftig doden eigenaar van de boerderij. Een vermoorde boer was zwart. De overige slachtoffers waren personeel of waren bezoekers, meestal zwart.

‘Geen normale plaasaanval’

Volgens Sakkie Dedman zijn boeren in het gebied waar zijn bedrijf patrouilleert zelden slachtoffer van overvallen. „Dit is het eerste incident met een boer in de afgelopen twee jaar”, zegt hij desgevraagd. „Dit was geen normale ‘plaasaanval’ . Ze kwamen met vijf overvallers en ze namen lang de tijd. Ze zijn ruim vier uur in dat huis geweest. Het leek wel of ze naar iets anders op zoek waren.”

Volgens onderzoeker Johan Burger zijn overvallen op boerderijen vaak gewelddadiger dan overvallen in de grote stad. „De reden is dat boerderijen vaak afgelegen liggen en dat overvallers dus de tijd hebben om gevoelige informatie los te krijgen, zoals pin-nummers. In de grote stad bestaat het risico dat de buren iets horen. Op het platteland komen de overvallers ook vaak met meer, waardoor de incidenten vaak gewelddadiger zijn.”

Een speciale parlementaire commissie liet in 2003 onderzoek doen naar de vraag of achter ‘plaasaanvalle’ politieke motieven zitten. ‘ Kill de Boer’ was een lied dat tijdens de strijd tegen apartheid vaak gezongen wordt. Ook de leider van de Economische Vrijheidsstrijders, Julius Malema, zong dit lied op bijeenkomsten. Sinds hij wegens haatzaaien is veroordeeld is zingt hij: ‘Kiss the Boer’. De onderzoekscommissie vond geen aanwijzingen van politieke motieven.

Volgens Johan Burger is slechts in 1,5 procent van de overvallen op boerderijen sprake van wraak op een boer, die vijanden heeft gemaakt in de gemeenschap. Malema hield onlangs een toespraak waarbij hij dreigde witte boeren „terug de zee in” te sturen. Hij sprak tijdens een rechtszaak tegen twee witte boeren die een zwarte man die over hun land liep, hadden gestraft door hem in een doodskist te stoppen en te dreigen hem levend te begraven.

In het boek ‘Midlands’ van de schrijver Jonny Steinberg spelen lokale autoriteiten een rol bij de moord op een witte boer, omdat zij aanspraak wilden maken op zijn land. „Maar er zijn geen aanwijzingen dat dit elders in Zuid-Afrika een belangrijke rol speelt”, aldus Burger. President Zuma beloofde bij zijn laatste state of the nation toespraak de landhervormingen in Zuid-Afrika te willen versnellen, desnoods zonder compensatie voor de boeren. Hij heeft nog niet duidelijk gemaakt hoe en wanneer hij dat zou willen doen.