Trump balt vuist, maar zijn actie in Syrië verandert nog weinig

Raketaanval

Hoe gevaarlijk is de interventie van Trump in Syrië? De verhouding met Rusland staat op scherp. Maar ook Moskou wil niet dat de situatie nu escaleert.

Foto: AFP

Met het afvuren van 59 Tomahawk kruisraketten hebben de VS een heldere waarschuwing gestuurd aan de Syrische dictator Assad: het gebruik van chemische wapens kan niet en wordt bestraft.

Minder duidelijk is welke risico’s verbonden zijn aan deze onverwachte koerswending van het Witte Huis. Wat betekent de aanval voor de oorlog in Syrië die nu al zes jaar duurt? En, minstens even belangrijk, wat zijn de gevolgen voor de Amerikaanse relatie met Rusland?

Trump over de aanval op Syrië:

Het buitenlandbeleid van Donald Trump kent tot nu toe maar één constante: er is geen constante. Het is chaotisch en wispelturig. Trump zocht eerst de confrontatie met China, maar nodigde de Chinese leider Xi Jinping vervolgens uit voor een bezoek, vrijdag, aan de VS. Om, vervolgens, tijdens dat bezoek, te laten zien dat hij niet terugdeinst voor militaire actie.

Trump wilde ook een nieuwe, zakelijkere relatie met het Rusland van Vladimir Poetin, maar met de aanval op Poetins bondgenoot Assad kan daar voorlopig geen sprake van zijn. Het feit dat de Amerikanen de Russen vooraf op de hoogte brachten van de actie, waardoor de Russen hun materieel van de Syrische basis konden halen, doet daar niet aan af.

De Russen noemden de raketaanval een „ernstige klap” voor de betrekkingen tussen Rusland en de VS. De Amerikaanse minister van Buitenlandse Zaken, Rex Tillerson, noemde Rusland medeplichtig aan de gifgasaanval: „Of Rusland was betrokken, of Rusland was gewoon te incompetent”, om die te voorkomen.

Trump werd weliswaar de aanvoerder van een supermacht, maar hij wilde geen wereldleider zijn. Nu mengt hij zich met onvervalst vertoon van macht in een ver, complex conflict. Dat gebeurde wel op zijn Trumps: na het zien van de beelden van de slachtoffers van de gifgasaanval escaleerde hij van de kwalificatie „verwerpelijk” binnen 48 uur naar de inzet van Tomahawks. Precies een week geleden sprak Tillerson zich nog uit voor het aanblijven van Assad.

Het was de eerste keer dat het Amerikaanse leger troepen van Assad direct en openlijk aanviel, maar de Amerikanen zijn daarmee nog niet in oorlog met Syrië. De aanval was bescheiden, gezien de omvang van Assads militaire middelen. Er werd één vliegveld geraakt en volgens Russische woordvoerders zes vliegtuigen vernield en schade toegebracht aan de landingsbanen. Ook zouden 7 Syriërs zijn omgekomen. Het kán hierbij blijven, als het Syrische leger afziet van nieuwe provocaties.

Onduidelijk is nog wat het zal betekenen voor de Amerikaanse betrokkenheid bij het conflict op de wat langere termijn. De Amerikanen hadden in de regio een handicap: hun geloofwaardigheid was aangetast doordat president Obama de Syriërs eerst waarschuwde dat de inzet van chemische wapens een „rode lijn” was. Maar toen Assad die lijn overschreed, bleef een reactie uit. Het is aannemelijk dat als de Amerikanen nú iets zeggen, er weer beter wordt opgelet in Damascus en omstreken. En niet alleen daar. Ook Iran en Noord-Korea zullen dit eerste machtsvertoon van Trump geregistreerd hebben

Nieuwe provocaties

Obama had in 2013 uiteenlopende redenen om van een aanval af te zien. Met een raketaanval kunnen chemische wapens niet vernietigd worden omdat het gif daarbij vrijkomt. Obama was bang dat Assad zo’n aanval zou overleven en, zo vertelde Obama later aan The Atlantic, hij zou de VS met nieuwe provocaties verder in het conflict kunnen zuigen. Trump heeft dat risico nu wel genomen.

Het Syrische regime noemde de aanval „agressief en roekeloos” en zei dat de VS zich op naïeve wijze voor het karretje van de opstandelingen hadden laten spannen. Damascus heeft betrokkenheid bij de gifgasaanval van meet af aan ontkend en de schuld bij de tegenstanders van het regime gelegd.

De verhouding met Rusland, toch al heikel gezien de Russische inmenging in de presidentsverkiezingen, staat nu op scherp.

De woordvoerder van Poetin, Dmitri Peskov, zei dat Rusland zich niet meer gebonden acht aan een samenwerkingsovereenkomst met de Amerikanen die regelt dat beide partijen elkaar op de hoogte houden van voorgenomen militaire acties in Syrië. De afspraak moest voorkomen dat ze elkaar boven Syrië in gevaar brengen. Een woordvoerder van het Russische ministerie van buitenlandse zaken suggereerde dat de Amerikaanse kruisraketten helemaal geen vergelding waren voor de gifgasaanval, omdat elke militaire analist kon zien dat die aanval al eerder was voorbereid.

Waarom is Bashar al-Assad nog altijd aan de macht in Syrië? In deze video van een serie over het Midden-Oosten leggen we het uit:

Geen militaire escalatie

Maar daarnaast lieten woordvoerders ook weten dat ze niet zouden antwoorden met een militaire escalatie. De plaatsvervangend voorzitter van de Doema, Pjotr Tolstoj, zei: „Hoe kunnen we reageren? Natuurlijk niet door militaire acties te laten escaleren.” Belangrijk is in dit verband of het voorgenomen bezoek van Tillerson aan Moskou, gepland voor komende week, doorgaat.

De Russen veroordeelden de actie ook als illegaal. Het Witte Huis had geen formele toestemming van de Verenigde Naties; de VS rechtvaardigden de aanval met een beroep op het veilig stellen van nationale belangen én het beschermen van burgers tegen wreedheden. Donderdagavond raakten de VS en Rusland nog verbaal slaags in de Veiligheidsraad over onderzoek naar de gifgasaanval.

De actie heeft na twee maanden onzekerheid ook de VS en haar westerse bondgenoten weer dichter bij elkaar gebracht. Duitsland, Frankrijk, Polen, Groot-Brittannië, Nederland én NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg spraken hun steun uit voor de aanval. Ook Turkije was positief.

Tijdlijn: wanneer werd er eerder gifgas gebruikt in Syrië, en wat was toen de reactie?