Trump balt vuist, maar zijn actie in Syrië verandert nog weinig

Raketaanval

Hoe gevaarlijk is de interventie van Trump in Syrië? Het zet de verhouding met Rusland op scherp. Maar ook Moskou wil nog niet dat de situatie escaleert.

Foto AFP

Met het afvuren van 59 Tomahawk kruisraketten vanaf twee schepen in de Middellandse Zee hebben de Verenigde Staten een heldere waarschuwing gestuurd aan de Syrische dictator Assad: het gebruik van chemische wapens kan niet en wordt bestraft. Punt uit.

Minder duidelijk is welke risico’s verbonden zijn aan deze onverwachte koerswending in het Witte Huis. Wat betekent de aanval voor de complexe oorlog in Syrië die nu al zes jaar duurt? En, minstens even belangrijk, wat zijn de gevolgen voor de Amerikaanse relatie met Rusland en Iran? Hoe gevaarlijk was Trumps eerste majeure zet op het wereldtoneel?

Trump over de aanval op Syrië:

Het buitenlandbeleid van Donald Trump kende tot nu toe maar één constante: er is geen constante. Het is chaotisch, wispelturig en onvoorspelbaar. Trump zet de wereld voortdurend op het verkeerde been. Hij zocht eerst de confrontatie met China, maar nodigde de Chinese leider Xi Jinping vervolgens uit voor een bezoek, vrijdag, aan de VS. Om, vervolgens, tijdens dat Chinese bezoek, te laten zien dat hij niet terugdeinst voor militaire actie.

Nieuwe relatie met Rusland

Trump wilde ook een nieuwe, zakelijkere relatie met het Rusland van Vladimir Poetin, maar met de aanval op Poetins bondgenoot Assad kan daar voorlopig geen sprake van zijn. Het feit dat de Amerikanen de Russen vooraf op de hoogte stelden van de op handen zijnde actie, doet daar niet aan af.

Trump werd weliswaar de aanvoerder van een supermacht, maar wilde geen wereldleider zijn. Nu mengt hij zich met een onvervalste demonstratie van macht in een complex conflict aan de andere kant van de wereld. En dat gebeurde dan weer op zijn Trumps: na het zien van de beelden van de slachtoffers van de gifgasaanval escaleerde hij van de kwalificatie „verwerpelijk” binnen 48 uur naar de inzet van Tomahawks. Precies een week geleden sprak minister van buitenlandse zaken Rex Tillerson zich nog uit voor het aanblijven van Assad.

Het was de eerste keer dat het Amerikaanse leger troepen van Assad direct en openlijk aanvielen, maar de Amerikanen zijn daarmee nog niet in oorlog met Syrië. De aanval was bescheiden gezien de omvang van Assads militaire middelen. Er werd één vliegveld geraakt en volgens Russische woordvoerders zes vliegtuigen vernield en schade toegebracht aan de landingsbanen. Ook zouden 7 Syriërs zijn omgekomen. Het kán hierbij blijven als het Syrische leger afziet van nieuwe provocaties.

Amerikaanse handicap

Onduidelijk is wat het zal betekenen voor de Amerikaanse betrokkenheid bij het conflict op de wat langere termijn. De Amerikanen hadden in de regio een handicap: hun geloofwaardigheid was aangetast nadat president Obama de Syriërs eerst waarschuwde dat de inzet van chemische wapens een „rode lijn” was. Overschrijding van die lijn zou beantwoord worden, maar die actie bleef uit. Je mag ervan uitgaan dat als de Amerikanen nú iets zeggen, er weer beter wordt opgelet in Damascus en omstreken.

Tijdlijn: wanneer werd er eerder gifgas gebruikt in Syrië, en wat was toen de reactie?

Het Syrische regime zei in een eerste reactie dat de VS zich op naïeve wijze voor het karretje van de opstandelingen hadden laten spannen. Damascus heeft betrokkenheid bij de gifgasaanval van meet af aan ontkend en de schuld bij de tegenstanders van het regime gelegd.

De verhouding met Rusland, toch al heikel gezien de Russische inmenging in de presidentsverkiezingen en de heimelijke banden tussen de entourage van Trump en het Kremlin, staat nu op scherp. De Russen veroordeelden de aanval en riepen de VN-Veiligheidsraad bijeen.

De Russen zeiden ook zich niet meer gebonden te achten aan een samenwerkingsovereenkomst met de Amerikanen die regelt dat beide partijen elkaar op de hoogte houden van voorgenomen militaire acties in Syrië. De afspraak moest voorkomen dat ze elkaar boven Syrië in gevaar brengen. Een woordvoerder van het Russische ministerie van buitenlandse zaken suggereerde dat de Amerikaanse kruisraketten helemaal geen vergelding waren voor de gifgasaanval, omdat elke militaire analist kon zien dat die aanval al veel eerder was voorbereid.

Geen militaire escalatie

Maar daarnaast lieten woordvoerders ook weten dat ze niet zouden antwoorden met een militaire escalatie. De plaatsvervangend voorzitter van de Doema, Pjotr Tolstoj, zei: „Hoe kunnen we reageren? Natuurlijk niet door militaire acties te laten escaleren.” Belangrijke vraag is of het voorgenomen bezoek van Tillerson aan Moskou, gepland voor komende week, doorgaat.

Waarom is Bashar al-Assad nog altijd aan de macht in Syrië? In deze video van een serie over het Midden-Oosten leggen we het uit:

De Russen veroordeelden de actie ook als illegaal. Het Witte Huis had geen formele toestemming van de Verenigde Naties. Amerikanen rechtvaardigden de aanval met een beroep op het veiligstellen van nationale belangen én het beschermen van burgers tegen wreedheden. Donderdagavond raakten de VS en Rusland nog verbaal slaags in de Veiligheidsraad over onderzoek naar de gifgasaanval.

De Amerikaanse actie heeft ook Amerika en haar bondgenoten weer dichter bij elkaar gebracht. Na wekenlange irritaties over Trumps dédain voor Europa en onzekerheid over de toekomst van transatlantische band, stelden de oude vrienden zich eensgezind op. Duitsland, Frankrijk, Polen, Groot-Brittannië, Nederland én NAVO-secretaris-generaal Jens Stoltenberg spraken hun steun uit voor de aanval. Ook Turkije was positief.

Eerder deze week veroordeelden Frankrijk, Groot-Brittannië en de VS al eensgezind de gifgasaanval in de Veiligheidsraad. Daarmee zijn de conflicten in de alliantie over geld en prioriteiten niet verdwenen, maar demonstratieve eensgezindheid kon na twee maanden onzekerheid geen kwaad.