Stockholm had het al verwacht

Reacties in Zweden Opnieuw rijdt in een Europese stad een truck in op mensen. Nu in Stockholm. Extreem-rechts wijst al naar migranten.

De kont van de vrachtwagen hangt ’s avonds laat nog half op straat. De rest van het voertuig staat in Åhléns, een groot warenhuis in Stockholm. In het centrum van de Zweedse hoofdstad, op een paar minuten loopafstand van het centraal station en van metrostation T-Centralen, reed vrijdagmiddag net voor drie uur een man die vrachtwagen de pui van de winkel in. Er waren vrijdagavond vier doden bevestigd. Er zijn vijftien gewonden. De Zweedse politie heeft een verdachte gearresteerd in Märsta, een plaatsje vlak bij de luchthaven van Stockholm.

In de directe omgeving van de aanslag mochten tot vroeg in de avond honderden mensen hun winkels en kantoorpanden niet uit. Te onveilig. Rond tien uur ’s avonds is het in Stockholm weer rustig op straat. Alleen de achtergelaten, nog volle marktkraampjes vlakbij de plek van de aanslag getuigen van de paniek die deze stad doorstaan heeft.

Eén marktkoopman, hij wil zijn naam niet geven, is bij de afzetting op Kungsgatan blijven staan: om zijn spullen in de gaten te houden. „Ik was vanmiddag in shock,” zegt hij. „Er was een knal – alsof twee auto’s heel hard op elkaar botsten. Je hoorde geschreeuw, mensen kwamen naar onze markt gehold. Er werd geroepen dat er een bom was. Ik keek en zag een been liggen, en twee bebloede mensen op straat.”

Taxichauffeurs op de standplaats lieten hun taxi achter en holden weg, vertelt hij. „Een winkelier dekte de lichamen af met vuilniszakken. Hij deed dat uit respect, maar het was ook een goed idee. Mensen bleven maar naar die twee lichamen kijken en schreeuwen. Zo was er minder te zien.”

Ook de Nederlandse Linda van der Pol (24) was vrijdag in Stockholm op de plek waar het gebeurde. „Ik liep een winkel uit en zag allemaal huilende mensen op straat”, zegt Van der Pol, telefonisch vanuit Stockholm. Ze zag buiten een rookwolk, de menigte rende de andere kant op. „Iemand op straat vertelde dat de bestuurder van de truck een bivakmuts op had”, zegt ze. „Toen dacht ik al, dit moet een aanslag zijn. Ik hoorde een beetje gegil, niet heel veel.”

Er lagen gewonde mensen op straat. „Veel mensen stonden erom heen om ze te helpen”, zegt Van der Pol. Twee uur na het incident is ze niet bang. „Ik voel me wel gespannen en raar”, zegt ze. „Ook voel ik veel adrenaline. Misschien komt de schrik straks nog.”

Contact via sociale media

Een groot deel van het centrum van Stockholm is vrijdag afgesloten, metro’s rijden niet en veel metrostations zijn dicht. Bioscopen en andere drukbezochte plekken hebben de deuren gesloten. Mensen worden verzocht elkaar via sociale media op te zoeken; het telefoonnet is overbelast.

Bij de afzetting op Kungsgatan staat ’s avonds een agente op wacht. Ze zegt: „Het is verschrikkelijk en je verwacht zoiets niet.” Maar dan bedenkt ze zich, en ze zegt: „Laten we eerlijk zijn: je verwacht het inmiddels wél: het gebeurt in zoveel steden dat je eigenlijk kon verwachten dat wij ook een keer aan de beurt zouden zijn. Dat is dan nu gebeurd.”

Ook Lissan Taal-Apelqvist, docent Scandinavische Studies aan de Universiteit van Amsterdam, zegt dat de Zweden wel geschokt zijn over wat er is gebeurd, maar niet verrast. Wat haar opvalt, is dat veel Zweden over de aanslag zeggen dat dit soort gebeurtenissen niet onverwacht zijn in de wereld waarin we nu leven. „Er wordt verwezen naar Berlijn en Nice.”

Sommige Zweden blikken ook terug op de aanslag van 2010, zegt Lissan Taal – Apelqvist. In dat jaar explodeerden twee bommen in Stockholm, maar behalve de dader, een Zweeds-Iraakse terrorist, vielen er geen doden. Het was voor het eerst dat een moslim-extremistische aanslag plaatsvond in Scandinavië.

De Zweedse premier was vrijdag in de buurt van Göteborg, waar dit weekend het congres is van zijn partij, de sociaal-democraten. Toen hij over de aanslag werd ingelicht, keerde hij terug. Op een persconferentie zei hij dat zijn gedachten uitgaan naar de slachtoffers en nabestaanden.

Eerder deze week werd duidelijk dat Löfven op het congres het ‘law and order’-profiel van zijn partij wilde versterken. Zijn partij zou criminaliteit harder gaan aanpakken, meer aan grensbewaking willen doen en ook de defensie-uitgaven verhogen. Mogelijk zal deze aanslag die trend versterken.

Linkse minderheidsregering

In de peilingen zijn de sociaal-democraten, die de leidende partij zijn in de Zweedse linkse minderheidsregering, nog steeds de grootste. Maar ze voelen zich bedreigd door de rechtse partijen die het goed doen in de peilingen. Met het nieuwe profiel willen ze ook de meer rechtse kiezer naar zich toetrekken.

Veel kritiek van rechts op de linkse regering van Stefan Löfven spitste zich toe op het ruimhartige asielbeleid. De extreem rechtse anti-immigratiepartij Zweden Democraten, die al jaren roept dat het asielbeleid van de Zweedse regering een opmaat is naar terreur, kreeg bij de laatste verkiezingen 12,7 procent van de stemmen. In de laatste peilingen, van maart, staan ze op zestien procent.

„We weten niet wie het heeft gedaan, maar je kan raden wat er is gebeurd”, zegt Kent Ekeroth, volksvertegenwoordiger van de Zweden Democraten telefonisch. „Je ziet wat er in Nice is gebeurd en de politie heeft een foto vrijgegeven van iemand die er uitziet als een migrant. Maar goed, dit zijn allemaal speculaties.”

Als Ekeroth gelijk heeft, dan krijgt ook de Amerikaanse president Trump gelijk. In februari noemde hij Zweden tijdens een pleidooi voor strengere toelatingseisen voor migranten. Hij noemde Zweden in een rij landen die radicaal-islamitische terreur hadden meegemaakt, zonder dat op dat moment sprake was van een aanslag.

Bij de afzetting op Kungsgatan staat ook Johan (38), een man met een vlasbaardje. Hij wil zijn achternaam niet in de krant. Hij vreest nu, zegt hij, voor de discussies die zullen komen over vrij reizen en veiligheid en over wie het land nog zomaar binnen mag. „De polarisatie zal alleen maar toenemen. Er komt een enorme strijd over of we nog veilig zijn.”

De agente die meeluistert wuift Johans angst weg. “Natuurlijk komt er discussie over immigranten, maar die was er al. Dat gaat nu opeens echt niet anders.”