Sorry dat jullie helemaal niets wisten

Weekboek Formatie

Te weinig openheid is niet goed bij een formatie. Maar te veel openheid kan alles hopeloos vertragen.

Sorry voor alle VVD’ers die ineens meer zorgpremie moeten betalen. Sorry voor de verwaarloosde PvdA-fractie.

Razendsnel, in 47 dagen, vormden VVD en PvdA in 2012 een kabinet. VVD-leider Mark Rutte en toenmalig PvdA-leider Diederik Samsom betrokken slechts een handjevol partijgenoten bij het regeerakkoord. Dan gaat onderhandelen inderdaad snel. Maar al gauw kwamen de excuses.

Want in dat akkoord las minister van Volksgezondheid Edith Schippers (VVD) pas dat het nieuwe kabinet een inkomensafhankelijke zorgpremie wilde invoeren. Halbe Zijlstra, beoogd VVD-fractieleider, zag de meeste maatregelen in het document voor het eerst. PvdA-zwaargewichten als Frans Timmermans (later minister) en Mariëtte Hamer (oud-fractievoorzitter) wisten helemaal niets.

Ruttes ‘sorry’ kwam nog geen twee weken na de kabinetsformatie, toen honderden VVD-leden hun lidmaatschap opzegden omdat ze ineens meer zorgpremie moesten betalen: „Dames en heren, ik heb als onderhandelaar van de VVD een fout gemaakt”. Samsom, vorig jaar zomer: „Ik had de fractie niet acht weken alleen moeten laten terwijl Jeroen Dijsselbloem, als vertrouwensman van de fractie, ook nog bij mij aan de onderhandelingstafel zat”.

Het zijn formatiefouten die VVD, CDA, D66 en GroenLinks deze weken willen voorkomen. Al is het naar buiten toe muisstil, partijgenoten worden goed op de hoogte gehouden. De VVD-onderhandelaars lunchen elke dag met vier Tweede Kamerleden om de onderhandelingen te bespreken: Ockje Tellegen, Bas van ’t Wout, André Bosman en Mark Harbers.

D66 en het CDA hebben formatieteams waarin deskundige fractiegenoten zitten. Ook zij worden dagelijks bijgepraat en om advies gevraagd. GroenLinks heeft ‘clusters’ met Tweede Kamerleden die actief meedoen. Het idee: hoe groter de groep, des te kleiner de kans op tunnelvisie.

In Den Haag rinkelen dan meteen alarmbellen. Hoe meer mensen weten wat er aan de formatietafel wordt gezegd, hoe groter de kans dat er iets uitlekt. Daarom zijn betrokken Kamerleden streng toegesproken: niet lekken!

Berucht zijn de formatiebesprekingen van 1977, door PvdA-onderhandelaar Ed van Thijn beschreven als „de meest open onderhandelingen ooit.” Resultaat: een formatie van recordlengte, ernstig wantrouwen tussen PvdA en CDA en uiteindelijk een breuk.

Daarna slaagden VVD en CDA er wél snel in een kabinet te vormen. De truc? Van Thijn beschrijft hoe CDA-onderhandelaar Dries van Agt veranderde: „Dries was nu ook wars van iedere vorm van openbaarheid. Na al die maanden van beeldbuisgeweld werd het muisstil rondom de onderhandelaar van het CDA […] Ja, Dries is een ander mens geworden. Ik vind hem nu ook minder aardig. Sterker nog: ik ben geschokt.”

Zo leerde Van Agt van zijn fouten. Lukt het de onderhandelaars van nu ook?