Fed zinspeelt voor het eerst op afbouw reuzenbalans

Monetair beleid

De Amerikaanse centrale bank wil haar uitzonderlijke monetaire beleid dit jaar terugdraaien. Dat gaat in de eurozone nog jaren duren.

FED-directeur Janet Yellen met haar ECB-collega Mario Draghi. Foto Kimimasa Mayama/EPA

Terwijl de Europese Centrale Bank zijn balans nog volop aan het vergroten is met de aankoop van staatsleningen, denkt de Amerikaanse centrale bank, de Federal Reserve, aan afbouwen. Woensdag bleek uit de notulen van de ‘Fed’-vergadering in maart dat er over wordt gedacht de balans vanaf eind dit jaar te laten krimpen.

Daarmee zou langzamerhand een einde komen aan het uitzonderlijke monetaire beleid dat sinds de Lehman-crisis in de Verenigde Staten is gevoerd, maar dat in de eurozone nog in volle gang is. Kort na de Lehman-crisis in 2008 begon de Amerikaanse centrale bank met steunaankopen van vooral gebundelde hypotheekleningen (mortgage backed securities) en staatsleningen, in drie rondes die duurden tot eind oktober 2014.

Tegen die tijd was het balanstotaal van de centrale bank gegroeid van rond 900 miljard dollar begin 2008, tot 4.500 miljard nu, waarvan een deel bestaat uit staatsleningen. Sindsdien wordt de balans op peil gehouden. Staatsleningen die aflopen worden vervangen door nieuwe. Daarmee is maandelijks nog steeds rond 18 miljard dollar gemoeid.

Balans krimpt vanzelf

Woensdag bleek uit de notulen van de Fed-vergadering van maart dat overwogen wordt daar ‘in de loop van het jaar’ mee te stoppen. Omdat aflopende staatsleningen dan niet langer worden vervangen, krimpt de balans dan vanzelf, zij het geleidelijk. Gebundelde hypotheekleningen hebben doorgaans echter een zeer lange looptijd. Het kan dat deze daarom wél actief zullen worden verkocht, zij het dat vervroegde aflossingen van huizenbezitters de looptijd in de praktijk al wel kunnen verkorten.

Op de financiële markten werd de boodschap gematigd ontvangen. De beurskoersen daalden licht, maar de koersen van staatsleningen trokken juist aan, waardoor de effectieve rente daalde. Beleggers verklaarden deze laatste, op het oog tegenstrijdige, reactie door erop te wijzen dat het afbouwen van de balans van de Fed ervoor kan zorgen dat de officiële rente voor de geldmarkt minder snel zal worden verhoogd. Vorige maand schroefde de Fed dit tarief opnieuw op, tot tussen 0,75 procent en 1 procent.

Het monetaire beleid is er, zowel in de VS als Europa en landen als Japan en het Verenigd Koninkrijk, sinds de financiële crisis op gericht de rentes voor de korte én de lange termijn laag te houden. Voor de korte termijn kunnen centrale banken dat zelf direct bepalen: zij stellen de rentes voor de geldmarkt vast.

Voor de lange termijn moet die beïnvloeding via de band: centrale banken kochten, en kopen in veel gevallen nog, staatsleningen, bedrijfsleningen en hypotheekleningen op. Zo drijven zij de koersen van die leningen op, en gaat de effectieve rente op die leningen navenant naar beneden.

VS liggen een paar jaar voor..

De Amerikaanse plannen om de balans af te bouwen contrasteren met die in de eurozone. De Europese Centrale Bank begon later dan de Fed met het verlagen van de rente, en ging pas in maart 2015 over op de grootscheepse aankoop van staatsleningen. Vanaf die maand kocht de ECB maandelijks voor 60 miljard euro, en voerde dat bedrag maart 2016 op naar 80 miljard euro. Vanaf april dit jaar wordt het bedrag weer teruggebracht naar 60 miljard, op zijn minst tot en met december van dit jaar.

Door de aankopen is de balans van de ECB inmiddels, gecorrigeerd voor de wisselkoers van euro en dollar, groter geworden dan die van de Fed: 4.100 miljard euro. Als het opkoopprogramma volgens plan wordt uitgevoerd dan zal dit bedrag eind dit jaar de 4.600 miljard overschrijden.

Vervolgens moeten die aankopen dan voorzichtig worden verminderd, waardoor het totale bedrag nog verder oploopt. Hoe voorzichtig dat moet, heeft de Fed al ondervonden. De verwachting van zo’n matiging (tapering, in het Engels) van de aankopen leidde in het najaar van 2013 tot grote onrust op de Amerikaanse financiële markten.

..en dat zal zo blijven

Of de ECB zich inderdaad aan dit tijdpad houdt, valt te bezien. Er gaan stemmen op, vorige week nog die van president Klaas Knot van De Nederlandsche Bank, om al vóór het einde van dit jaar de aankopen door de ECB terug te brengen. Dat zou een breuk betekenen met de toezegging er op zijn minst tot en met december mee door te gaan. Maar het Europese economische herstel en de wat oplevende inflatie kunnen dat wellicht rechtvaardigen.

De Fed noemt deze twee factoren zelf nadrukkelijk in de notulen van de vergadering in maart. Het mandaat van de Amerikaanse centrale bank is dubbel: zorgen voor prijsstabiliteit én streven naar een maximale werkgelegenheid. Met een inflatie van rond 2 procent en een werkloosheid van onder de 5 procent lijken die doelen bereikt.

Zo ver is de ECB nog niet: zelfs als de opkopen al eerder worden afgebouwd, kunnen zij zo maar tot begin volgend jaar doorgaan. En dan moeten de volgende stappen nog worden genomen: het verhogen van de rente én het afbouwen van de balans. De VS was de ECB tot toe een paar jaar voor. En dat zal, zo te zien, nog wel een tijd zo blijven.