Recensie

Provoceren met dode dieren

Taxidermische kunst

Een tentoonstelling in landhuis Oud Amelisweerd laat opvallende kunstwerken zien die kunstenaarsduo Darwin, Sinke & Van Tongeren maakt van opgezette dieren.

Darwin, Sinke & van Tongeren:Asselijns Threatend Swan (2017)

Zee- en waterschilderijen met oneindig perspectief hangen in een achttiende-eeuwse behangselkamer van Museum Oud Amelisweerd. Het zijn werken uit de reeks Der Fluss (2015) van Armando. Ervoor staat een opgezette zwaan met gespreide vleugels en felrode snavel. Duidelijk is de inspiratiebron te herkennen, De bedreigde zwaan (1650) van Jan Asselijn. De zwanensculptuur is van de hand van Sinke en Van Tongeren, twee Haarlemse taxidermisten ofwel preparateurs van opgezette dieren. Ze noemen zichzelf Darwin, Sinke & Van Tongeren, de eerste naam als eerbetoon aan de grondlegger van de hedendaagse natuurlijke historie.

Darwin, Sinke & van Tongeren: Exotisch vogels verdringen een bonte vari van het antieke ornament. Geïnspireerd op de dierenschilderijen van Melchior d’Hondecoeter. Foto’s Ernst Moritz

Het heeft iets aanmatigends, Darwin in de naam. Toch klopt het. Op de expositie Tier in het Utrechtse landgoed Amelisweerd is Darwin alom aanwezig. De combinatie van de zwaan en Armando’s Fluss-schilderijen is esthetisch prachtig getroffen, en stelt eigenlijk geen ethische vragen. Dat gebeurt elders op de tentoonstelling wel. Bijvoorbeeld bij foto’s van een ibis, sneeuwuil en een slang in wat de kunstenaars noemen unknown pose. De dieren drijven in een zeepbad, vlak voordat ze echt opgezet worden. Je weet niet wat je ziet en je vraagt je af of je het wel wilt zien: de ibis is onherkenbaar, de sneeuwuil lijkt platgeslagen en de slang is een kluwen. Mag het dierenrijk zo gebruikt worden voor de kunst? Dat Damien Hirst, de Britse kunstenaar van de befaamde haai op sterk water, een deel van de collectie van Sinke en Van Tongeren opkocht, zegt al voldoende. Het dier in opgezette vorm of als kunstobject bezit geen wetenschappelijk doel, zoals in Darwins tijd, maar dient eerder de provocatie. Mogen dieren hiertoe gebruikt worden? Bij entree van de expositie hangt een disclaimer dat de dieren een natuurlijk dood zijn gestorven.

Gorilla

In elk van de kamers, of het nu de Vogeltjeskamer is of de Chinese kamer, verlenen de zwart-romantische schilderijen van Armando met dierafbeeldingen reliëf aan de opgezette ibissen, ara’s, flamingo’s, pauwen, slangen, zelfs een Siberische tijger. Maar de expositie is meer dan een rariteitenkabinet. Alles is geschikt in een theatrale compositie. Verbluffend is het tableau met talloze geweien die geplaatst in slagorde de bezoeker lijken aan te vallen. Dit zijn niet zomaar trotse jachttrofeeën maar geweien in hun essentie: dodelijke wapens. In deze sfeerrijke ambiance wekt het tableau schrik.

Een dramatische vondst waar de toeschouwer lang naar kan kijken is Explosion of the Auzoux gorilla in de Eikenbladkamer. In deze arcadische entourage hebben de Haarlemse taxidermisten de gorilla die de Franse anatoom Louis Auzoux tussen 1840-1870 uit papier-maché vervaardigde in al zijn losse onderdelen geëxposeerd. Het is een duizelingwekkende uitbarsting van een dier met schedel, botten, wervels, beenderen, opgehangen aan onzichtbare draden en ijzerdraadjes. Vanuit een bepaalde hoek gezien vormt het skelet een geheel. Voor die tijd was Auzoux’ reconstructie van het menselijk en dierenlichaam revolutionair.

Slachtoffer

Dieren zijn ook slachtoffers van de mens, zoals de sculptuur van zwarte, half verkoolde paarden laat zien, war horses, die werden ingezet in oorlogstijd. Het driespan heeft ogen van antieke kogels en lijkt uit het geschroeide slagveld te voorschijn te draven, het doet pijn ernaar te kijken. Met dit tableau overstijgt Tier de ethische vragen over het gebruik van dieren in de kunst, hoe terecht die ook zijn.