‘Polarisering dreigt door referenda’

Raad van State

Polarisatie dreigt door teveel aan directe democratie, waarschuwt regeringsadviseur.

De toenemende populariteit van directe democratie is gevaarlijk. Als er meer referenda worden gehouden, kan dat leiden tot grotere tegenstellingen in de samenleving. Dat schrijft de Raad van State, een belangrijke adviseur van de regering en de hoogste bestuursrechter, in zijn donderdag verschenen jaarverslag.

In de beeldvorming is het democratischer om beslissingen voor te leggen aan de bevolking dan aan Tweede Kamerleden. Maar we hebben die Kamerleden niet voor niks, schrijft de Raad van State. Zij zijn gekozen om wetten te maken en besluiten te nemen die „een samenhangend geheel” vormen en „algemene belangen” dienen.

Die taak van Tweede Kamerleden staat zelfs in de Grondwet. Dat betekent dat „óf de Grondwet óf de Wet raadplegend referendum moet worden gewijzigd”, schrijft de Raad. In een persconferentie zei vicepresident Piet Hein Donner donderdagochtend dat hij „persoonlijk” vindt dat de Grondwet niet aangepast moet worden. Hij wilde niet zeggen of hij daarmee bedoelt dat de referendumwet moet worden ingetrokken. Wel moet de wet „op zijn minst geëvalueerd worden”, zei hij.

Veel burgers begrijpen de rol van volksvertegenwoordigers niet meer, schrijft de Raad van State in het jaarverslag. Zij denken dat Kamerleden vooral opiniepeilingen moeten gehoorzamen, of in ieder geval de mening van hun eigen achterban. Ook sommige volksvertegenwoordigers zijn zichzelf meer op deze manier „gaan zien en gedragen”. Dat verklaart ook de populariteit van directe democratie: als volksvertegenwoordigers er zijn om de mening van het volk te gehoorzamen, dan is het nog beter als het volk zelf beslist.

Die opvatting is gevaarlijk, volgens de Raad van State. Referenda vergroten de tegenstellingen in de samenleving, omdat politieke partijen in campagnetijd vooral die tegenstellingen opzoeken opkomen voor de deelbelangen van hun achterban.

Bij besluitvorming in de Tweede Kamer is het juist de bedoeling om „bruggen te bouwen” tussen die deelbelangen, schrijft de Raad. En het „gemeenschappelijk belang” te dienen. Als Kamerleden fouten maken, kunnen ze daarvoor verantwoordelijk worden gehouden. Bij fouten die het gevolg zijn van een referendumuitslag is niemand verantwoordelijk.

In een reactie zegt Tweede Kamerlid Kees Verhoeven (D66) dat het Oekraïnereferendum juist laat zien dat Kamerleden niet klakkeloos de uitslag van referenda overnemen. In februari stemde een Kamermeerderheid in met het Oekraïneverdrag. Verhoeven: „Maar het is altijd goed om naar de kritiek van Raad van State te luisteren en die te betrekken in een evaluatie van de wet.”

De Raad van State vindt het ook gevaarlijk dat internationale en Europese samenwerking onder druk staan. Sommige grote vraagstukken kan Nederland niet alleen oplossen, zegt de Raad.

Verder zegt de Raad dat de democratie soms zó belangrijk wordt gevonden, dat de rechtsstaat ervoor mag wijken. Daardoor dreigen grondrechten, mensenrechten en rechtszekerheid als „hinderlijke belemmering” te worden gezien „als zij de gewenste resultaten in de weg staan”.

Op de eerder voorgenomen benoeming van oud-staatssecretaris Fred Teeven bij de Raad van State wilde Donner niet ingaan. Die ging niet door nadat er ophef ontstond na het uitlekken van dit voornemen.

De benoeming van Teeven is „niet aan de orde” zei Donner. Maar hij voegde daaraan toe: „Ik constateer dat de heer Teeven vier jaar lang een van de zwaarste klussen heeft gedaan en daar het volle vertrouwen van de Kamer in heeft gehad. Dus moet je daar als Raad van State geen opmerkingen over hebben.”