Interview

Pierre Janssen zou het nog steeds goed doen op tv

Kunst op tv

Pierre Janssen was de godfather van het Nederlandse op televisie praten over kunst. Aan zijn werk worden twee exposities en twee documentaires gewijd.

Pierre Janssen bij het inrichten van een tentoonstelling in het Stedelijke Museum Schiedam,1958. Fotograaf onbekend, Gemeente Archief Schiedam.

Waarom zou je met je kop op tv willen om te vertellen over kunst? Naast een schilderij van Karel Appel gaan staan of naast een beeld van Donald Judd of Panamerenko en dan vertellen – wat je erover weet, wat je erover hebt gelezen, wat je ervan vindt? Ik dacht altijd dat een tv-kunstverteller in de eerste plaats moest worden gedreven door zendingsdrang, door enthousiasme voor kunst, door nieuwsgierigheid en dat er natuurlijk ook een hoop ijdelheid bij kwam kijken.

Maar kijk nu eens wat Pierre Janssen zegt, de godfather van het Nederlandse tv-kunstpraten, die vanaf 1959 zo’n honderd afleveringen maakte van het programma Kunstgrepen. In de documentaire Pierre Janssen. In de greep van de kunst van Lex Reitsma antwoordt hij op de drijfveer-vraag. „Kunstgrepen ging niet over kunst” zegt hij met die kenmerkende blik van hem, ergens in de verte, alsof er geen camera of kijkers zijn. „Het gaat over verdraagzaamheid. Het gaat over het vreemde dat je tegenover je krijgt, het rare, het schijnbaar onbegrijpelijke en dat je je best zou kunnen doen om je daar eens in te verdiepen. En dan bedoel ik al die schilderijen, al die duizenden en duizenden dingen die ik heb laten zien. Dan bedoel ik: dat zijn eigen mensen en je kunt je best doen op mensen.”

Hij keek er nogal zalvend bij. Kijk, een man met een missie.

Ik wist het niet.

Hoe het ook zij: ik was blij dat ik dit fragment niet kende toen ik een mailtje kreeg van de directeur van het Stedelijk Museum Schiedam. Haar museum en het Museum Arnhem gingen samen een tentoonstelling maken over Janssen; die zou zowel gaan over zijn werk als museumdirecteur in Arnhem en Schiedam als over zijn tv-praatcarrière. En daarvoor wilden ze vier ‘opvolgers’ van Janssen ‘à la Janssen’ op film laten praten over een van diens aankopen – Jasper Krabbé, Wim Pijbes, Henk van Os. Of ik daar ook voor voelde?

Controversieel

Na wat achterdochtig heen weer gemail (Waarom ik? Ik had dan wel een aantal jaren kunstprogramma’s bij de AVRO gepresenteerd, ik zit toch niet bij DWDD?) was ik ijdel genoeg om me over te laten halen. Maar toen had ik een ander probleem: hoe vertelde ik ‘al là Pierre Janssen’? Of beter: wat deed de man zo goed dat hij bij veel mensen van boven de 50 nog steeds de norm is waar het kunstvertellen betreft – zelfs bij mensen die te jong zijn om hem ooit op tv te hebben gezien?

Tegelijk was die roem niet helemaal oncontroversieel geweest: Janssen kreeg regelmatig het verwijt dat hij kunst versimpelde of een populist was – waardoor hij, autodidact, zijn hele leven onzeker bleef of zijn betogen wel genoeg inhoud hadden.

En inderdaad: gravend in mijn eigen geheugen dacht ik meteen aan de man zelf, aan zijn ‘enthousiasme’ en ‘authenticiteit’, maar ik kon me geen kunstwerk meer herinneren dat hij had besproken.

En dus tikte ik op YouTube zijn naam in. Dat viel tegen, enorm tegen zelfs: het gigantische mondiale videoarchief bleek precies één Janssen-filmpje van twee minuten te bevatten. So much for television fame dacht ik – dit was ongetwijfeld de bevestiging van het feit dat Janssens manier van presenteren niet meer kon tegenwoordig.

Maar het filmpje was magisch. Dat begint met de man zelf: Pierre Janssen (1926-2007) was uitzonderlijk lang en dun en lijzig, zodat je vol verbazing naar dat lichaam blijft kijken – alsof een Giacometti-sculptuur van zijn sokkel is gestapt om ‘on camera’ over zijn wereld te vertellen. Maar zeker zo opvallend is zijn wijze van presenteren. In dit filmpje, waarin Janssen vertelt over de vondst van het graf van Toetanchamon, spot hij ogenschijnlijk met elke tv-wet.

Die lijzige, tikje lelijke man, in zwart-wit gefilmd, die staat te praten in een kaal decor. Die zich nauwelijks van een camera bewust lijkt te zijn: terwijl hij praat kijkt hij vooral naar een punt buiten beeld, zijn handen zitten soms in zijn zakken, en als hij ze eruit haalt wringt hij ze als een dominee. Op een gegeven moment onderbreekt hij zijn betoog om een feitje op te zoeken op een van de A-viertjes met aantekeningen die pontificaal achter hem op de muur hangen. Het is onhandig, het is ongekunsteld en onconventioneel, en het werkt geweldig.

Maar waarom?

Plotseling besefte ik dat het allemaal draait om dat Giacometti-idee. Natuurlijk, Janssens authenticiteit en enthousiasme zijn belangrijk, maar Publieksmagneet

Niet voor niets blijft Janssen zijn toeschouwers in zijn uitzendingen op het hart drukken dat ze vooral zelf moeten kijken en zelf moeten interpreteren: de vrijheid om je eigen betekenis te geven, je eigen weg te vinden is de grootste kracht van kunst. Goede kunstenaars helpen je, net als Janssen dat kon, op weg om dat pad te betreden. En Pierre Janssen was zo’n goede kunstspreker omdat hij zijn boodschap niet alleen uitsprak, maar ook leefde.

Dat had inderdaad het nadeel dat de aandacht voor de afzonderlijke kunstwerken er nog wel eens bij inschoot, maar als pleiter voor kunst in het algemeen werkte het geweldig: niet voor niets was hij, ook in de musea waar hij werkte, een enorme publieksmagneet.

Daarom ben ik ervan overtuigd dat Janssen het ook nu nog prima zou doen op tv. Zijn hartstochtelijke geloof in kunst, gecombineerd met liefde voor zichzelf, maakten hem authentiek – en onweerstaanbaar. En het mooie is: dat kun je als tv-kunstprater nooit nadoen. Dat is de geest van Janssen: op volstrekt eigen manier laten zien waarom kunst zo belangrijk voor je is en dan maar kijken waar het schip strandt.

Gerustgesteld – nou ja, een beetje – ging ik de opname in.

Pierre Janssen: In de greep van kunst. T/m 3 september in het Stedelijk Museum Schiedam en t/m 15 okotber in Museum Arnhem. Documentaire: De kunstgrepen van Pierre Janssen. Za 8 april, 21.20 uur, NPO 2. Documentaire: Pierre Janssen. In de greep van de kunst, van Lex Reitsma. Zon 4 juni, Avrotros Close Up.