De iPhone van nazi-leider Heydrich gaat; het is Göring

De Franse schrijver Laurent Binet vertelt over de documentaire die de VPRO maakte naar HhhH, zijn boek over de aanslag op nazi-leider Heydrich.

Nazi-leider Reinhard Heydrich (Detlef Bothe) in 'Himmlers hersens heten Heydrich' (VPRO).Foto VPRO

‘Wil je een verhaal horen over de oorlog?’ zegt de schrijver. ‘Welke oorlog?’ vraagt zijn vriendin. Zo begint iedere aflevering van Himmlers hersens heten Heydrich, de VPRO-serie naar de bestseller HhhH (2010) van Laurent Binet, die zondag begint.

Het boek vertelt het verhaal van de aanslag op nazi-leider Heydrich door de Tsjechische verzetsstrijders Kubiš en Gabčík, in Praag, 1942. Maar minstens even belangrijk in het boek is het verslag van Binets queeste om de geschiedenis goed na te vertellen – de making of – inclusief persoonlijke twijfels en ontboezemingen. Regisseur Roel van Broekhoven van de VPRO was gegrepen door de speelse vorm van het verhaal: „Laurent worstelt met de vraag: hoe vertel je een verhaal? En dat wil ik graag vertalen naar televisie.”

De tv-regisseur moest lang strijden om de rechten, want ondertussen werd er ook een speelfilm gemaakt van HhhH, de zesde film over de aanslag. Van Broekhoven wilde eerst op de filmset filmen – om botsingen tussen fictie en werkelijkheid vast te leggen – maar dat mocht toch niet. En hij mocht de titel HhhH niet meer gebruiken. In plaats daarvan gebruikt hij nu de betekenis van de afkorting voluit. De documentaire bevat wel beelden uit verschillende andere verfilmingen - zelfs beelden uit een nazi-erotische film over Heydrichs bordeel: Salon Kitty (1976). Een van de onderwerpen van de VPRO-serie is: hoe verbeeldt je dit verhaal?

Van Broekhoven vertaalt het boek naar tv. Niet door zijn eigen zoektocht te laten zien, maar door het verhaal op een opvallende manier te vertellen, waarin hij stijlmiddelen gebruikt die eerder in fictie thuishoren, en die je tegelijk in het verhaal trekken én je eruit halen. Hij laat scènes naspelen, maar op een abstracte manier. Hij gebruikt drie voice-overs, die in de tweede persoon spreken, om de kijker te verleiden zich te verplaatsen in de personages: „Je bent Reinhard Heydrich…” Iedere stem staat voor een ander perspectief: dat van de nazi, dat van de schrijver, en dat van verzetsstrijders. Die laatste wordt gedaan door de Tsjechisch-Nederlandse tv-maker Martin Šimek.

In SS-uniform door hedendaags Praag

Heydrich wordt gespeeld door de Duitse acteur Detlef Bothe, maar niet op de gebruikelijke manier. Je ziet hem in SS-uniform door hedendaags Praag en München lopen. Op een terras bekijkt hij foto’s van zijn eigen aanslag. Op zijn iPhone wordt hij gebeld door collega-nazi Göring. „Hermann!”

Bothe lijkt erg op Heydrich; hij speelde de nazi ook in Anthropoid (2016), de vijfde speelfilm die over de aanslag gemaakt werd. Zijn voice-over is van Harmke Pijpers.

Binet: „Zodra je een mens in een studie opvoert, begin je hem te fictionaliseren. Maar ik verzet me daartegen. Nu hebben we een acteur die Heydrich spéélt. Je ziet hem zelfs omkleden. Dit is Heydrich, en tegelijk is hij het niet. Dat werkt vervreemdend. Zo zitten er allerlei middelen in om het levendiger te maken én te laten zien dat dit een verbeelding is.” Waren voorbijgangers niet geschokt dat ze een nazi in uniform op straat zagen? Binet: „Nee, ze reageerden nauwelijks, of ze waren geamuseerd. Soms wilde iemand met hem op de foto.”

Binet treedt op als ‘de schrijver’, in veelal zwijgende scènes. De voice-over vertelt zijn verhaal. Binet:

„Roel heeft van mij ook een personage gemaakt. Dat was af en toe moeilijk, iemand anders schreef mijn teksten. Ik voelde me niet op mijn gemak als acteur. Ik dacht: waarom neem je daar geen professionele acteur voor?”

Je ziet Binet in een café kijken naar beelden van kapseizende bootvluchtelingen. Ook zie je hem bij de Bataclan, vlak na de aanslag van 2015. Zo verbindt de film het kwaad van toen met dat van nu. Binet heeft ook hier gemengde gevoelens over: „Ik ben niet dol op dat soort vergelijkingen. Natuurlijk zijn er lijnen met het nu te trekken – dit verhaal kent geen einde – maar je moet dat niet benadrukken.”

Leren nazi-jas als vogelverschrikker

De serie biedt getuigenissen over de Jodenvervolging die het boek aanvullen. Zo zit er ook een bezoek in aan de zoon van nazi-leider Hans Frank, Niklas, die in 1987 een boek schreef waarin hij zijn vaders daden verwerpt, Vader, ik haat je. Je ziet dat hij de lange leren jas van zijn vader gebruikt als vogelverschrikker.

Binet: „De opnames brachten me op plaatsten waar ik nog niet was geweest, zoals het dorp dat was vernietigd als vergelding voor de eliminatie van Heydrich. Ik had mijn informatie voor HhhH voornamelijk uit boeken, getuigenissen van dode mensen. Bij deze opnames spraken we echte mensen die het zelf hadden meegemaakt. Ik was bijvoorbeeld nooit in het huis van Heydrich in Praag geweest. We troffen daar een oude vrouw die als meisje in de keuken van Heydrich had gewerkt.”

Binet heeft sinds HhhH twee andere boeken geschreven. Vindt hij het vervelend dat hij na zeven jaar nog steeds wordt aangesproken op dit ene boek? „Nee, ik had vrij snel door dat dit het boek zou worden waarmee ik altijd geassocieerd zou worden. Soms heb ik daar weleens genoeg van. Maar ja, het boek heeft me veel gebracht, en het is deel van mij geworden.”