Recensie

Mein Kampf gaf zin aan de Grote Oorlog

Waarom vond Hitlers boek Mein Kampf zo veel weerklank, vroeg historicus Ewoud Kieft zich af. In zijn nieuwe boek geeft hij antwoord: Hitler verhief de verloren oorlog tot ‘een moment van catharsis’.

Adolf Hitler in de Lansburg prison following the Beer Hall Putsch, Munich, Germany 1923 (Photo by: Universal History Archive/UIG via Getty Images) Photo Getty Images

Historicus en schrijver Ewoud Kieft heeft een gouden pen. Zijn boeken krijgen lovende kritieken en worden genomineerd voor prijzen. De stijl is elegant en de inhoud verrassend. Vandaag verschijnt van zijn hand Het verboden boek. Mein Kampf en de aantrekkingskracht van het nazisme. Kiefts nieuwste titel kent een ongewone voorgeschiedenis.

Al geruime tijd was bekend dat het gerenommeerde, Duitse Institut für Zeitgeschichte vorig jaar een wetenschappelijke, geannoteerde editie van Mein Kampf zou uitbrengen. In navolging hiervan wilde het NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies een soortgelijke uitgave publiceren. De enige Nederlandse vertaling van de fascist Steven Barends (zijn voornaam luidde in werkelijkheid Samuel, wat deze antisemiet te Joods vond klinken) dateert uit 1939. Kieft werd gevraagd het voorwoord te schrijven van de nieuwe editie.

De directie van het NIOD kwam op haar voornemen terug. Er bestond huiver voor mogelijke negatieve reacties en er was onvoldoende budget om de wetenschappelijke toelichting en de annotatie van Mein Kampf te verzorgen. Afgesproken werd dat Kieft zijn voorwoord tot een op zichzelf staand boek zou omwerken. Na zijn aanvankelijke teleurstelling hierover ontdekte de historicus dat hij nu aanzienlijk meer vrijheid had om te schrijven vanuit de gedacht die voor hem de kern van het project was: Mein Kampf staat dichter bij ons dan we zouden willen.

Zijn invalshoek lichtte Kieft afgelopen najaar al in een interessant artikel toe. De Duitse wetenschappelijk editie van Mein Kampf beschrijft in honderden voetnoten wat mogelijke bronnen waren van Hitlers opvattingen en welke feitelijke onjuistheden zijn boek bevat. Onverklaard blijft echter waarin de aantrekkingskracht van Mein Kampf school.

Dit is inderdaad een opmerkelijke omissie. Binnen het internationale fascisme-onderzoek staat immers vanaf de jaren negentig de ideologie en de fatale aantrekkingskracht van het fascisme centraal. In de door wetenschap en rationalisme onttoverde moderne wereld voorzag het nazisme in de behoefte aan een nieuwe, aardse religie met utopische idealen. De geschiedenis van de twintigste eeuw kan onmogelijk worden begrepen worden zonder de ideologie van het Nationalsozialismus en dus Hitlers boek te bestuderen.

Catharsis

Kieft stelt dat Mein Kampf rechtstreeks voortkwam uit ‘de geradicaliseerde oorlogscultuur’ van de Eerste Wereldoorlog. Naar eigen zeggen had de historicus door zijn vorige boek Oorlogsenthousiasme. Europa 1900-1918 het idee gekregen dat hij ‘een visie had op Mein Kampf die in Nederland nauwelijks aandacht kreeg, maar die cruciaal is om het boek en de weerklank die het vond te begrijpen’. Hitlers werk voorzag in een behoefte die onder miljoenen Duitsers leefde. Het gaf zin aan een oorlog die ontzaglijk veel pijn en leed veroorzaakt had. Mein Kampf maakte duidelijk dat het allemaal niet voor niets was geweest. De auteur, zo betoogt Kieft, verhief de verloren oorlog tot ‘een moment van catharsis’. De nederlaag zou leiden tot een nationale wederopstanding zodra de Duitsers begrepen dat ‘de Jood’ de werkelijke schuldige was.

Een andere verdienste van Kieft is dat hij wijst op het belang van het proces na de mislukte Bierkellerputsch van generaal b.d. Ludendorff en Hitler in 1923. Dankzij de aandacht van de pers rondom de geruchtmakende rechtszaak kreeg de leider van de nazipartij plotseling een groot publieksbereik. Door alle schuld op zich te nemen speelde Hitler de hoofdrol en niet de gevierde oorlogsheld Ludendoff, die samen met veldmaarschalk Von Hindenburg in WO I het opperbevel van het Duitse leger had gevoerd.

Voor Hitler was het proces een blessing in disguise. Het bracht hem niet alleen nationale bekendheid. Als volleerd acteur gebruikte hij de rechtszitting als try out om te zien hoe de aanwezigen reageerden op zijn uiteenzettingen. Evenals Ludendorff – geestelijk vader van de Dolkstootlegende – weet Hitler de verloren oorlog aan alles wat ‘on-Duits’ was: marxisme, internationaal kapitalisme en boven alles de Joden. In tegenstelling tot de aristocratische generaal sprak de nazileider de taal van het volk. De aanwezige correspondent van het Algemeen Handelsblad schreef over Hitlers ‘oratorisch schitterende rede van vier volle uren’ die ‘uiterst geestig en zelden niet overtuigend’ was.

Tijdens zijn kortstondige gevangenisstraf – hij had de doodstraf kunnen krijgen – verdiepte de nazileider zich in politieke, historische en filosofische boeken. Zijn hoogst comfortabele detentie was zo een ‘universitaire scholing op kosten van de staat’, zoals Hitler zelf eens sarcastisch opmerkte. Hoewel hij in gevangenschap het eerste deel van Mein Kampf schreef, besteedt Kieft hier geen aandacht aan.

Sociaaldarwinisme

Hij gaat ook nauwelijks in op de historische wortels van het biologisch ‘gefundeerde’ racisme en sociaaldarwinisme, die de twee ideologische pijlers van Hitlers Weltanschauung vormden. Hetzelfde geldt voor de völkische Bewegung die zijn oorsprong had in de Romantiek en de universele pretenties van de Verlichting en Franse Revolutie verwierp. Al snel beschouwden aanhangers hiervan het Duitse volk niet alleen als een unieke spirituele en culturele eenheid, maar ook als raciale Blutgemeinschaft. Aan het eind van de negentiende en het begin van de twintigste eeuw ontstond in Duitstalige gebieden een wildgroei aan groeperingen en organisaties die völkische denkbeelden verspreidden. Het nazisme, dat streefde naar de vereniging van alle ‘bloedverwante’ Duitsers in één Groot-Duits en judenrein rijk, had in Duitsland en Oostenrijk nooit zo succesvol kunnen zijn als het völkische gedachtegoed in beide landen al niet wijdverbreid was geweest.

Met zijn vertrouwde bevlogenheid heeft Kieft een lezenswaardig boek geschreven met nieuwe inzichten en zelfs enkele persoonlijke ontboezemingen. Zo erkent hij openhartig dat ook hij vatbaar is voor ‘oorlogsromantiek’ en Hitlers kritiek op het humanisme soms deelt. Het racisme en antisemitisme in Mein Kampf wakkerden daarentegen juist zijn verdedigingsmechanismen aan.

Aan de door hemzelf gestelde opdracht om de aantrekkingskracht van Hitlers boek te verklaren voldoet Kieft niet helemaal. Het geboden historische blikveld is daarvoor te ‘smal’. Verscheidene denkbeelden waarop het nazisme steunde, al dan niet in geradicaliseerde en gevulgariseerde vorm, waren dikwijls ouder dan de ‘oorlogsromantiek’ rondom de Eerste Wereldoorlog en de verontwaardiging over het ‘Dictaat van Versailles’. Völkische en expansionistische opvattingen waren bovendien veel gangbaarder dan is beschreven

Uitgeverij Prometheus brengt in 2018 een nieuwe, wetenschappelijk verantwoorde editie uit van Mein Kampf. Het is te hopen dat de redactie hierin het door Kieft aangewezen perspectief verder uitwerkt.