Is het tonen van een zelfmoord in de tv-serie 13 Reasons Why gevaarlijk?

Suïcide In een nieuwe Netflix-serie wordt onomwonden getoond hoe een meisje zichzelf om het leven brengt. Psychologen en psychiaters zijn kritisch over 13 Reasons Why.

Katherine Langford speelt Hannah in 13 Reasons Why. Foto Netflix

‘Welkom. Fijn dat je nog luistert. Hoe kom jij op een van deze cassettebandjes terecht? Misschien heb je wel iets wreeds gedaan. Misschien heb je wel helemaal niets gedaan. Misschien had je dat wel moeten doen.”

Eenzaam klinkt de stem van Hannah. Zelf is ze er niet meer. Ze heeft zelfmoord gepleegd. Het waarom van deze gruwelijke daad wordt in de Netflix-serie 13 Reasons Why aan de hand van 13 redenen uitgelegd. Hannah (Katherine Langford) heeft ze ingesproken op zeven cassettebandjes. Hoofdpersoon Clay (Dylan Minnette), een brave middelbare scholier op de fictieve Amerikaanse school Liberty High, luistert de tapes af en komt erachter dat Hannah het slachtoffer is geworden van cyberpesten, sociale uitsluiting en seksueel geweld.

De trailer van 13 Reasons Why.

In 13 Reasons Why – gebaseerd op de gelijknamige young adult bestseller uit 2007 van Jay Asher – wordt gaandeweg duidelijk welke personages hebben bijgedragen aan de keuze van Hannah om haar leven te beëindigen. Daarmee valt de serie (de Kijkwijzer-classificatie is 16 jaar en ouder) niet in de categorie luchtige tiener-roddelseries zoals Pretty Little Liars of Gossip Girl. Integendeel. In de laatste twee afleveringen, waarin Netflix vooraf waarschuwt voor scènes die ‘schokkend’ zijn en ‘mogelijk niet geschikt zijn voor jongere kijkers’, wordt expliciet in beeld gebracht hoe Hannah een einde aan haar leven maakt. De beelden zijn hard en direct.

In Beyond the Reasons, de making-of bij de tv-serie, zegt bedenker en producent Brian Yorkey over deze scène: „We hebben hard gewerkt om het niet te overdrijven, maar het moest pijnlijk zijn om naar te kijken. We wilden dat duidelijk was dat er niets is, op geen enkele manier, dat zelfmoord de moeite waard maakt.”

Actrice en producent Selena Gomez, die het idee voor 13 Reasons Why plugde bij Netflix, zei in februari tegen journalisten dat jongeren dit soort heftige beelden moeten zien. „Helaas zijn kinderen vaak onverschillig. (…) Ze hebben het nodig iets te zien dat hen bang maakt.”

Selena Gomez over 13 Reasons Why.

In de making of komen ook een psychiater en twee psychologen aan het woord. Ze vertellen over de werking van het puberbrein en de rol die ouders en school kunnen spelen wanneer een kind kampt met psychische problemen. Ook wordt verwezen naar 13reasonswhy.info, een internationale hulpsite voor zelfmoordpreventie. Dit alles om kijkers niet in het duister achter te laten.

Maar is dit wel afdoende? En is het niet riskant om zelfdoding zo expliciet in beeld te brengen? Lucy Faas, psycholoog en werkzaam bij 113 Zelfmoordpreventie, vindt dat 13 Reasons Why de problematiek rond zelfdoding goed in kaart brengt. „Ik heb alle afleveringen gekeken. Maar de zelfmoordscène vond ik heftig. Achteraf had ik daar een naar gevoel over.”

Expliciet in beeld

De zelfdoding zo expliciet in beeld brengen vindt Faas onverstandig. „Ik snap dat je hiermee het taboe op suïcide wilt doorbreken, maar waarom dit laten zien?” Faas waarschuwt voor het Werther-effect, vernoemd naar de suïcidegolf na het verschijnen van Goethes Die Leiden des jungen Werthers in 1744. „Het is bekend dat het tonen van zelfmoord, of het expliciet beschrijven van hoe iemand dit doet, aanzet tot copycatgedrag. Veel jongeren hebben twijfels over zichzelf, de meesten komen daar uit, vaak met de steun van ouders, leeftijdgenoten, een docent of psycholoog. Maar deze serie laat zien dat de hoofdpersoon kiest voor de dood als oplossing. Dat is tegen alle adviezen in waar wij als 113 voor staan.”

Jongens van Liberty High kijken naar een uitgelekte foto van Hannah.

Ook psychiater Chloë Bollen van de Suïcidepreventie Poli in Venlo wijst op dit gevaar. „Het probleem is dat door de gekozen vorm van de serie het suïcidale proces wordt geromantiseerd en gedramatiseerd.In de media, dus ook in zo’n tv-serie, zou men dit achterwege moeten laten. Daar bestaan in Nederland richtlijnen voor.” Ze wijst erop dat de keuze om, na het kijken van de serie, ook nog te blijven kijken naar Beyond the Reasons wel heel optioneel is. „Je kunt zoiets zo wegklikken.”

Psycholoog en documentairemaker Ingrid Kamerling, die recent de documentaire In het Hoofd van mijn Zusje maakte over de zelfdoding van haar zusje, is het daarmee eens. „Jonge kijkers zijn enorm beïnvloedbaar. Hannah is een mooi meisje, ook een beetje mysterieus. Tieners kunnen zich makkelijk met haar identificeren. Iemand die zich in Hannah herkent, kan zo op ideeën worden gebracht.”

Dat de serie veel losmaakt onder tieners, blijkt uit de reacties op sociale media. Op de Twitter-pagina van 13 Reasons Why is een tiener positief en noemt de serie „eye-opening”. Op de Facebook-pagina schrijft een ander meisje: „This show triggered me and now I’m fucked up… and I don’t know what to do…” Ook Bongi (17), scholier in Amsterdam, vindt de bewuste scène heftig. „Ik snap dat sommige mensen, als ze zoiets zien, het misschien willen nadoen. Daar heb ik geen last van. Ik weet dat ik naar een scherm kijk en dat wat ik zie, niet echt is.” Twee jaar geleden was dat volgens haar nog anders. „In die tijd identificeerde ik me met bijna elk personage in een serie en kwamen emoties veel harder binnen.”

De gevolgen van pesten

Kamerling vindt het positief dat de serie veel aandacht besteedt aan de gevolgen van pesten en cyberpesten. In de eerste aflevering van 13 Reasons Why delen scholieren een seksueel getinte foto van Hannah op hun smartphone. Daarmee is haar reputatie als ‘makkelijk meisje’ meteen gevestigd. „De serie laat zien hoe groot de sociale druk op tieners kan zijn en hoe heftig ze daardoor in de put kunnen raken”, aldus Kamerling. Bongi vindt het belangrijk dat er aandacht wordt besteed aan de gevolgen van pesten. „Het is goed dat de serie zich richt op de redenen waarom iemand zelfmoord pleegt. Dat vind ik eerlijk. Er zijn meer films over zelfdoding, maar daarin wordt meestal niet uitgelegd waarom iemand zoiets doet.”

Clay (Dylan Minnette) met een van de cassettebandjes van Hannah.

Toch is er volgens Kamerling vaak meer aan de hand dan in de serie te zien is. „Ik heb in vijf jaar veel mensen gesproken die zelfdoding hebben overwogen. De redenen zijn complex. Bovendien vindt suïcide meestal plaats in een opwelling. Een zelfdoding die, zoals bij Hannah, zorgvuldig wordt voorbereid, komt niet vaak voor.” Volgens Bollen kampt 90 tot 95 procent van de mensen die tot zelfdoding overgaan met een psychiatrische stoornis of psychische problemen. „Dat gaat voor Hannah schijnbaar niet op. Ze wordt tot haar daad gedreven door een opeenstapeling van nare gebeurtenissen. Maar niet iedereen die zoiets meemaakt, pleegt zelfmoord. Hierbij spelen verschillende andere factoren ook een rol.”

Dat Hannah, via haar tapes, met een beschuldigende vinger naar haar omgeving wijst, draagt volgens Kamerling ook bij aan een verkeerd beeld over zelfdoding. „Dit is natuurlijk een whodunit met de vraag: wie is de zondebok? Het lijkt alsof Hannah vermoord is. Dat vind ik een verkeerde manier om naar suïcide te kijken.” Faas van 113 zegt: „Als iemand met suïcidale neigingen hiernaar kijkt, zou hij of zij wel eens gesterkt kunnen worden in het leggen van de schuld bij de ander.” Bongi vindt vooral dat er discussie op school moet komen over de gevolgen van pesten. „Als puber kan het leven eenzaam zijn. En gepest worden kan heel heftig zijn. Daar moeten we over praten.”

Praten over zelfdoding kan bij hulp- en preventielijn ‘Zelfmoord? Praat erover’. Telefoonnummer 0900-0113 of 113.nl