Cultuur

Interview

Interview

James Kirchick in het Ambassade Hotel

Foto Niels Blekemolen

‘Europa is kwetsbaarder dan we dachten’

James Kirchick

In zijn boek beschrijft deze Amerikaanse journalist een zwartgallige nabije toekomst voor Europa.

Het is 9 mei 2022. Vladimir Poetin neemt op het Rode Plein de traditionele militaire parade af ter ere van de Sovjet-overwinning op nazi-Duitsland. Dit jaar is hij bijzonder tevreden. Een week eerder hebben Russische commando’s, vermomd als ‘kleine groene mannetjes’, Estland ingenomen. Ze waren in actie gekomen om de Russische minderheid te beschermen die zich bedreigd voelde, nadat de Russische inlichtingendiensten geruchten hadden verspreid over een ophanden zijnde genocide van etnische Russen.

De NAVO deed niets. De Amerikaanse president Donald Trump had al in 2019 alle Amerikaanse troepen teruggetrokken uit de Baltische staten omdat Europese bondgenoten niet genoeg bijdroegen aan de alliantie. De rood-rood-groene regering in Duitsland was op de hand van de Russen. Het Frankrijk van Marine Le Pen was al eerder uit de NAVO en EU gestapt; een door Brexit aan de bedelstaf geraakt Little-England eveneens.

Zo begint de zwartgallige toekomstvisie van de Amerikaanse journalist James Kirchick. In 2022 is het Europa zoals we dat nu kennen aan stukken gescheurd door autocratische nationalisten.

Het is een dystopie. Zover is het nog niet, maar op de eerste warme voorjaarsdag van 2017 schetst Kirchick in een Amsterdams hotel, bij een glaasje thee en montere jazz, rustig, maar indringend, hoe dichtbij we al bij dat pessimistische toekomstbeeld van Europa zijn. Hoe donker is onze tijd?

Kirchick, die geschiedenis en politicologie studeerde aan Yale University, trok een paar jaar als journalist door Europa, onder andere voor Radio Free Europe/Radio Liberty. Toen de Russen in 2014 de Krim annexeerden en zich mengden in Oekraïne wist hij: hier is meer dan één grens overschreden. Een basis-afspraak van de na-oorlogse Europese veiligheidsorde – we respecteren elkaars grenzen – werd met voeten getreden. En, erger, de reactie van Europa was, zeker in het begin, verward.

Na de Russische inmenging in Oekraïne wist Kirchick ook: hier ligt een groter verhaal. Nu reist hij door Europa met een waarschuwing, vervat in een boek, Het einde van Europa , en in een toekomstschets met dezelfde titel, verschenen op de site van Foreign Policy. Europeanen, stelt Kirchick, verliezen het vertrouwen in de universele, humanistische waarden waar Europa op stoelt. „Het is nu wel duidelijk”, zal hij aan het einde van het gesprek zeggen, „wat we hebben is kwetsbaarder dan we dachten.”

Wie met grondstof uit het heden een dystopie boetseert loopt altijd het risico op lachwekkende vertekeningen, die de boodschap overschaduwen. In Kirchicks toekomstvisioen bijvoorbeeld wordt de voormalige Duitse marxist Sarah Wagenknecht, aanvoerder van de kleine partij Die Linke, minister van Buitenlandse Zaken van de Bondsrepubliek. Dat kán natuurlijk, maar er is nog wel een politieke aardbeving voor nodig.

Toch kan Kirchicks dystopie niet zomaar weggewuifd worden. Neem het nieuwsaanbod van deze willekeurige maandag. Een vooraanstaande Britse Conservatief grijpt naar oorlogsretoriek in een conflict met Spanje over Gibraltar, de commentator van The New York Times maakt zich zorgen over Russische nucleaire wapens, in Hongarije dreigt de sluiting van een liberale, Europa gezinde universiteit en de Litouwse minister van Defensie, Raimondas Karoblis, klaagt dat Rusland met desinformatie zijn land destabiliseert. „Rusland is een bedreiging”, zei hij tegen The Guardian. Het gist in Europa.

Kirchick definieert Europa zoals de Weense schrijver Stefan Zweig dat deed in de jaren dertig. Europa is niet het resultaat van een primitief instinct of spontane geestdrift, schreef Zweig in 1934, „maar een rijpende vrucht van een verheven denkwijze”. Ooit was de kracht van de idee Europa aanzienlijk. Kirchick: „In de nasleep van de Tweede Wereldoorlog, toen Europa was opgedeeld, hechtte zowel politiek links als rechts grote waarde aan wat het Westen bezat en wat het Oosten begeerde: een omgeving van politieke en economische vrijheid, religieuze openheid en vrede.”

James Kirchick in het Ambassade Hotel. Foto Niels Blekemolen

Het einde van Europa, de ondergang van het Avondland, is al vaker afgekondigd. Overdrijft u niet?

„Ik voorspel geen grote oorlog. En ik voorzie ook niet het einde van de Europese Unie. Ik zie wel dat de samenhang bedreigd wordt, dat het Europa van Helmut Kohl en Vaclav Havel, die waardengemeenschap Europa, op het spel staat.”

Wat ging er mis?

„Om te beginnen is er een gebrek aan historisch besef. Als je de geschiedenis kent, dan weet je dat protectionisme niet goed is, dat nationalisme schadelijk is en dat Rusland vaker agressief is en geen grenzen respecteert. Je weet dan ook dat een model van vreedzame integratie het beste systeem is dat Europa ooit heeft gehad.

„Daarnaast hebben we onderschat hoe aantrekkelijk dat nationalisme is, hoe groot de aantrekkingskracht is van etnische en nationale identiteit. Voor velen van ons is het makkelijk je niet aan die waarden te hechten. De mobiele mondiale elite ziet nationalisme als provinciaals. Maar voor veel mensen is het een belangrijk onderdeel van hun identiteit. We zijn ervan uitgegaan dat die nationale gevoelens met de globalisering zouden vervliegen. Dat is een misrekening. Die hartstocht gaat niet weg. Dus, óf we vinden een manier om die gevoelens te kanaliseren, óf we zullen er door weggespoeld worden.”

Het Europa van Havel en Kohl verdwijnt. Maar hun tijd is ook voorbij. Er is een nieuwe generatie aan de macht.

„Het is een kwestie generaties én van leiderschap. We hadden geluk met grote leiders: Kohl, Reagan, Thatcher, Havel. Zij lieten zich leiden door waarden. Ik ben niet bang voor een oorlog, ik ben bang dat het Westen in handen valt van een kliekje bestaande uit Schröders, Berlusconi’s en Trumps.

„Stel je het Westen eens voor, gerund door kil, realistisch buitenlands beleid, uitsluitend gericht op transactiewinst, alleen maar handjeklap, zonder het minste respect voor waarden en principes. Dat is het Westen dat de Russen willen en dat is het Westen dat ik vrees.”

De consensus over westerse waarden heeft het zwaar te verduren, en beschrijft Kirchick, valt op sommige plaatsen al uiteen. In acht hoofdstukken beschrijft hij anti-liberale ontwikkelingen. De „democratie zonder democraten” in Hongarije, oplaaiend antisemitisme in Frankrijk, populisme in Griekenland, het Brexit-avontuur in Groot-Brittannië. Een Europa kortom dat losraakt van vertrouwde ankers en zich weifelend opstelt tegenover de agressieve kleptocratie van Poetin. Het Russische gevaar, stelt Kirchick, wordt schromelijk onderschat. „Rusland ziet Europa als een tankstation, een plek waar haar olie en gas wordt verkocht. Waar mensen aan de macht zijn die niet zeuren over mensenrechten. Poetin wil de internationale orde vervangen door de wet van sterkste, door might makes right.”

En Duitsland? Kan het stabiele Duitsland tegenwicht bieden? In Kirchiks wat onevenwichtige portret van Duitsland ligt de nadruk sterk op de Duitse afkeer van internationale machtspolitiek en de naïviteit waarmee linkse politici Rusland benaderen, de Poetinversteher. Duitsers, schrijft Kirchick zien dat ze ingeklemd zitten tussen Rusland en de VS en een belangrijk deel van de bevolking wil niet kiezen. Vooralsnog overheerst met Angela Merkel, die zich geen illusies maakt over Poetin, de oriëntatie op het Westen. Kirchick vraagt zich of de Westbindung blijft als zij van het toneel zou verdwijnen.

De vraag is: waar kán Merkel zich nog aan binden? De grote afwezige in het boek is Donald Trump, de grootste nieuwe bedreiging voor het oude Westen.

„Ik ging er tijdens het schrijven vorig jaar niet vanuit dat hij zou winnen. Ik ging ervan uit dat de VS een betrouwbare partner voor Europa zouden blijven. Maar ik denk dat de argumentatie in het boek er alleen maar sterker op is geworden. Je kunt zien dat Europa al problemen had vóór Trump.

„Europa is nu alleen. De Transatlantische bond kan niet langer als vanzelfsprekend opgevat worden. Trumps presidentschap maakt de Europese problemen die er al waren, alleen nog maar erger.

„Voor een Europese politicus is het nu veel moeilijker geworden om een pro-Amerikaanse Atlanticus te zijn. Het is veel moeilijker om aan je bevolking te verkopen dat je pro-Amerikaans moet zijn nu Amerika wordt geleid door een maniak. Het is in Duitsland veel gemakkelijker geworden te pleiten voor de Mittelweg, om neutraal te blijven tussen Rusland en de Verenigde Staten. Zonder sterke Amerikaanse pijler in het Westen is de kans groot dat het nationalisme nog verder zal toenemen.”

Is Trump een bedreiging voor Europa?

„Trump is de eerste anti-Europese president. America First betekent alleen maar: we willen ons niet meer met de wereld bemoeien zoals voorheen. Het past perfect bij een Russische invloedsfeer in Europa. Poetin zegt: jij bent de baas op het westelijk halfrond, dat is jouw wijk. Ideologische gezien kan Trump daar goed mee leven. Hij staat zeker niet empathisch tegenover Europa, misschien zelfs wel vijandig.”

Wie in elk geval vijandig lijkt te staan tegenover Europa is Trumps naaste adviseur Steve Bannon.

„Bannon is zeker vijandig! Hij onderhoudt contacten met de slechtste elementen in de Europese politiek, met de Alternative für Deutschland (AfD), met het Britse UKIP, met Marine Le Pen. Bannon denkt dat wat nu in Europa gebeurt, krijgen we straks in de VS. Dat is een belachelijk idee. Er zullen geen miljoenen moslims naar de VS komen. Geert Wilders krijgt zoveel steun in rechts Amerika omdat hij wordt gezien als een soort orakel dat ons de toekomst van de westerse wereld toont.”

Een vijandig Rusland in het oosten, een onzekere vriendschap in het westen en nationalisme op eigen bodem. Hoe komt Europa uit deze crisis? Kan Europa het zwarte scenario dat u voor 2022 schetste nog afwenden?

„Dat is een open kwestie. Zullen Europeanen voor méér in beweging komen dan enkel voor het behoud van pensioenen en vakanties? Want als dat niet zo is, dan is er niet veel hoop. Als Europeanen besluiten dat er méér is, dan is er reden tot optimisme.

„De toekomst van het Westen ligt in het antwoord op de vraag: willen we Angela Merkel of willen we Steve Bannon? Willen we iemand die vindt dat de islam te verenigen is met de westerse democratie, dat Rusland een bedreiging vormt en die een open, liberale samenleving respecteert? Of wordt het iemand die voortdurend oorlogen voorspelt, tussen China en VS, tussen het Westen en de islam, die vijandig staat tegenover alle pijlers van de naoorlogse orde? Dat is de keuze waar we voor staan.”