Als de tassen zijn doorzocht, wordt ja of nee gestemd

Turkse Kiezers in Nederland

Gemotiveerd brachten de eerste Turken in Nederland hun stem uit voor het referendum. „Al moesten we naar Duitsland, dan waren we nog gekomen.”

Kiezers in het Haagse GIA Exhibition Center, waar ze voor of tegen meer bevoegdheden voor president Erdogan konden stemmen, fotograferen elkaar voor een Turkse vlag. Foto Bart Maat/ANP

Gele borden met daarop in zwarte letters ‘Turks referendum’ sturen de kiezers in de richting van een desolaat terrein vlakbij de A1 in Deventer. Vanaf hier vertrekken touringcars naar sportcentrum De Scheg, waar een Turks stembureau is ingericht. De pendeldienst moet verkeerschaos bij de sporthal voorkomen. Maar tot nu toe is het erg rustig. In Den Haag en Amsterdam, de andere twee steden waar stemgerechtigde Turken terecht kunnen, loopt het woensdag evenmin storm.

Zo’n kwart miljoen Nederlandse Turken kunnen de komende dagen via een referendum laten weten of ze voor of tegen de aanpassing van de Turkse grondwet zijn. Bij eerdere stemmingen kwam de helft van hen opdagen, maar door alle ophef rondom dit referendum zou de opkomst wel eens een stuk hoger kunnen uitvallen, is de verwachting. In diverse Europese landen heeft de campagne waarmee de Turkse president Erdogan zijn bevoegdheden tracht uit te breiden al tot hevige controverse geleid.

In Deventer zit een verkeersregelaar verveeld op een motorkap. Op het terrein staan hooguit dertig auto’s. In de touringcar zitten tien mensen: de 18-jarig Elif uit Apeldoorn met haar ouders en grootouders, en de 45-jarige Murat met vrouw, kind en schoonvader uit Amersfoort. „De meesten zijn binnen een half uur weer terug”, weet buschauffeur Jan Waijerink, die heen en weer rijdt sinds het stemlokaal om negen uur openging.

Sterke leider

Murat – hij wil niet met zijn achternaam in de krant – zal zometeen ‘ja’ stemmen. „Het nieuwe systeem is sneller, democratischer. Onder Erdogan zijn veel zaken beter geworden. We hebben een sterke leider nodig”, vindt hij. Wat Elif kiest, wil ze niet vertellen: „Dat is privé.”

Ook bij het GIA Exhibition Centre in Den Haag staan woensdagochtend geen rijen. Een echtpaar dat ‘ja’ gestemd heeft, wil net terugrijden naar Rotterdam. Vervelend dat ze daar niet konden stemmen, vinden ze. „Maar al moesten we naar Zwolle, dan waren we nog gekomen”, zegt de vrouw. Ze zijn niet de enige ja-stemmers die er zo over denken. Een man en vrouw uit Capelle aan den IJssel verklaren dat ze ook naar België of Frankrijk waren gereden. „Maakt niet uit. Alles voor Erdogan.”

„Een sterke leider is belangrijk voor Turkije”, legt een man op het parkeerterrein uit. En Erdogan is zo’n sterke leider, weet hij, zeker als de ja-stem wint. Is het niet gevaarlijk als één man zo veel te zeggen krijgt? „Hoezo?”, zegt de man. „Hij is toch gewoon gekozen door het volk? Elke vijf jaar zijn er opnieuw verkiezingen, dan kan het volk spreken.” Zijn vrouw knikt. „Helemaal mee eens.”

Niet iedereen denkt er zo over. In de Amsterdamse RAI stemt Hilal Gumustas (37) ‘nee’. Geen stem tegen Erdogan, legt ze uit, wel tegen de grondwetswijziging. „Turkije is en blijft mijn land, net als Nederland”, zegt ze. „Ik voel me betrokken bij wat er gebeurt.” Ze hoopt daarom ook dat de vriendschap tussen beide landen wordt hersteld, na de Nederlandse weigering campagnevoerende Turkse ministers te ontvangen.

Aykan Dilzat (41) vindt de aangepaste grondwet een goed idee, en stemt ja in het RAI-gebouw. Voor herstel van de orde, tegen de chaos. „We moeten denken aan de toekomst van Turkije.” En dat maakt Erdogan nog niet tot een dictator. „Hij doet wat hij zegt. En zijn partij heeft nu eenmaal de meerderheid in het parlement.”

In Deventer worden bij de ingang van de sporthal tassen van stemmers gecontroleerd. Petjes moeten af, flesjes ingeleverd. De pers mag alleen onder begeleiding van personeel van het Turkse consulaat-generaal de hal in. Op weg naar het stembureau zijn palen neergezet met daartussen zwart lint om een rij te geleiden die er (nog) niet is.

In de aanpalende zaal staan twintig stembussen met gele enveloppen. Aan de ene kant van zo’n doorzichtige bus zitten twee of drie toezichthouders, aan de andere kant staat een tafel met daarachter één of twee Turkse ambtenaren en drie afgevaardigden van de grootste politieke partijen in Turkije, AKP, MHP en CHP.

Transparant

Op tafel liggen enveloppen en langwerpige stemkaartjes met een bruin en wit gedeelte: ja en nee. De kiezers moeten in een kartonnen stemhokje met een stempel hun keuze maken, het kaartje in een envelop doen en in de bus duwen. „We are transparant”, benadrukt de Deventer consul-generaal Zafer Ates in zijn toelichting op de gang van zaken.

Toezichthouder Ilhan Günes uit Arnhem heeft nog niet hoeven ingrijpen, zegt hij. „Het gaat heel goed.” Een politieke representant achter de tafel, Kenan Estelik uit Deventer, houdt ook scherp in de gaten wat er gebeurt. Vooral het registreren van de stemgerechtigden is fraudegevoelig, is zijn indruk. Gebeurt die registratie niet op juiste manier, dan zou een kiezer bij een andere tafel nogmaals kunnen stemmen.

Ali Caglayan uit Enschede heeft zojuist ‘nee’ gestemd. „Te veel macht bij één persoon is niet goed”, vindt hij. Hij durft met naam en toenaam voor zijn mening uit te komen. „Ik durf dat, ja, voor de democratie. Ik heb ook via Facebook campagne voor een ‘nee’ gevoerd. Als ik word opgepakt, zie ik het wel.” Ook Estelik en de jonge Ceylan Hayranoglu hebben geen moeite om te zeggen dat ze tegen meer macht zijn voor Erdogan. Estelik: „Ik ben voor niemand bang.”

In Amsterdam stemmen Unal Delice (25) en vader Maanut Delice (61) ook nee. Erdogan moet niet meer macht krijgen, vinden ze. Of de stemming in Nederland daar veel aan verandert, betwijfelen ze. Turkije zelf telt ruim 53 miljoen kiesgerechtigden en ze vrezen dat ja-stemmers de overhand krijgen. „Maar je weet het nooit”, zegt Unal. „Misschien is het net die ene stem die het verschil maakt.”

Tegen 14.00 uur zijn er 1.500 kiezers gepasseerd, volgens de Deventer consul-generaal Ates. De grote drukte wordt in het weekend verwacht. Op een houten bankje bij sportcentrum De Scheg zitten drie jongeren, onder wie twee ja-stemmers. De derde zwijgt over zijn keuze. Een van de ja-stemmers – hij wil anoniem blijven: „Ik kijk niet naar de persoon, maar naar hoe het land effectiever kan worden bestuurd.” Wat er in de aanloop naar de verkiezingen in Nederland gebeurde, en de ‘nazi-uitspraken’ van Erdogan, veroordeelt hij: „Erdogan had zijn bek moeten houden.”