Cultuur

Interview

Interview

Bondskanselier Merkel dinsdag in Keulen met vrijwilligers van het hulpproject Wir zusammen, voor de wedstrijd tussen Keulen en Frankfurt in de Bundesliga.

Foto Wolfgang Rattay/Reuters

Waarom zette Merkel in 2015 ineens de deur open voor vluchtelingen?

Robin Alexander

De Duitse journalist reconstrueerde het begin van de vluchtelingencrisis. „Merkel had de kwestie tien jaar lang genegeerd.”

Wie de omstreden vluchtelingenpolitiek van Angela Merkel verklaart uit haar achtergrond als domineesdochter heeft het mis, zegt de Duitse journalist Robin Alexander, die Merkel al meer dan acht jaar intensief volgt. Ook wijst hij het idee van de hand dat ze zich liet leiden door humaniteit en mensenrechten omdat ze de helft van haar leven in een dictatuur heeft geleefd, de DDR.

„Merkel is een machtspoliticus”, zegt Alexander, redacteur bij de krant Welt am Sonntag.

„Al die psychologische verklaringen miskennen dat ze vooral heeft gereageerd op de stemming in Duitsland. En die was wezenlijk anders dan in bijvoorbeeld Oostenrijk of Italië. Er was in Duitsland aanvankelijk een groot enthousiasme om vluchtelingen op te vangen. Dat heeft haar zelf ook verbaasd.”

Over de manier waarop de regering-Merkel opereerde in de vluchtelingencrisis, in de zomer en het najaar van 2015, heeft Alexander een onthullend boek geschreven. Het laat scherp zien hoe de Duitse politiek onder hoogspanning functioneerde.

Het was een chaos. Meer dan 800.000 vluchtelingen en asielzoekers kwamen dat jaar Duitsland binnen – vooral na het besluit van Merkel op 5 september 2015 om vluchtelingen die vastzaten in Hongarije via Oostenrijk het land in te laten.

Koortsachtig improviserend probeerden de bondskanselier en haar ministers de crisis onder controle te krijgen. Een crisis die Duitsland en Europa diep verdeelde – en die weliswaar gesust is, maar niet opgelost.

Alexander reconstrueerde hoe de politieke leiders, Merkel voorop, niet zozeer een koers uitzetten, als wel werden voortgedreven door de gebeurtenissen, door de stemming onder de bevolking en door elkaar. Vandaar de titel van het boek Die Getriebenen – zij die voortgedreven worden.

„Van Merkel bestaan twee beelden: ze wordt gezien als heilige of als heks. De realiteit is anders”, zegt Alexander in de Berlijnse wijk Kreuzberg. „In extreme situaties komen gedragspatronen van mensen sterk naar voren. En dit wás een extreme situatie.”

Typisch Merkel

„Zelfs haar meest naaste medewerkers waren verrast dat ze op 5 september besloot de grens voor de vluchtelingen te openen. Ik had dat zelf ook nooit gedacht. Maar achteraf moet je zeggen: dit was typisch Merkel.”

„Ze had de hele kwestie van de vluchtelingen tien jaar lang zo veel mogelijk genegeerd. Ze verzette zich tegen Europese afspraken voor een verdeling van vluchtelingen over de EU-landen. En ze bezocht, anders dan president Gauck, in al die jaren niet één asielzoekerscentrum. Ze wil altijd op afstand blijven van zaken die controversieel zijn. Tot het niet anders kan.”

In de zomer van 2015, toen steeds meer vluchtelingen kwamen, stond Merkel onder groeiende druk om haar verbondenheid met de vluchtelingen te tonen. Terwijl extreem-rechtse figuren aanslagen pleegden op asielzoekerscentra, hield ‘ijskoningin’ Merkel zich stil, was het verwijt.

In juli gaf een opiniepeiling aan dat 81 procent van de Duitsers vond dat Merkel een asielzoekerscentrum moest bezoeken. Nadat foto’s waren verschenen van het verdronken Syrische jongetje Aylan Kurdi op een Turks strand, zwol de roep om een ruimhartig vluchtelingenbeleid aan. Toen Merkel besloot een opvangcentrum te bezoeken, ging ze naar Heidenau, waar de komst van vluchtelingen tot rellen had geleid. De bondskanselier werd er door betogers uitgemaakt voor ‘hoer’ en ‘verraadster’.

Het land staat voor de keuze of het een ‘donker Duitsland’ wil zijn, schreef Der Spiegel die zomer, of een ‘licht Duitsland’, dat zich openstelt voor vluchtelingen. Zo was de stemming in Duitsland toen Merkel besloot de grens te openen.

„Bij wijze van uitzondering. Maar dat maakte ze niet goed duidelijk. En zo werd het een uitzonderingstoestand die maanden aanhield. Na een week had men de grens weer kunnen sluiten. Alles was er zelfs voor in gereedheid gebracht: een enorme operatie, met grenspolitie die met bussen en helikopters ’s nachts uit heel Duitsland was aangevoerd. In Berlijn werd al een persconferentie belegd om het nieuws bekend te maken.

„Maar op het beslissende moment werd de knoop niet doorgehakt. Ambtenaren wierpen de vraag op of het juridisch wel mogelijk was om vluchtelingen bij de grens tegen te houden. Men vreesde de beelden die dat zou opleveren. Merkel en minister van Binnenlandse Zaken De Maizière aarzelden.

„De ervaren minister van Financiën Schäuble ergerde zich daaraan. Hij vond: we moeten iets doen, en als het juridisch niet deugt, dan merken we dat over zes maanden wel bij de rechter. Maar Merkel wachtte af. Er werd geen besluit genomen om de grens open te houden, er werd níéts besloten, want niemand wilde de verantwoordelijkheid nemen om de grens te sluiten.”

Het duurde niet lang voor de stemming in Duitsland begon te kantelen. Kritiek op Merkel kwam ook uit haar eigen partij, de CDU, en van de voorzitter van de Beierse zusterpartij CSU, Horst Seehofer. Die had zich op de avond van de grensopening onbereikbaar gehouden voor Merkel, zo kon hij niet medeverantwoordelijk worden gehouden voor het besluit.

Vluchtelingenakkoord

„Schaüble ging tegen Merkel in, maar wilde haar niet ten val brengen. Hij was de eerste die haar aanspoorde om een vluchtelingenakkoord te sluiten met Erdogan, wat er samen met de sluiting van de Balkan-route toe geleid heeft dat het aantal vluchtelingen naar Duitsland is afgenomen.

„Seehofer daarentegen viel Merkel openlijk hard aan. Ook hij werd voortgedreven. In zijn partij was de woede over Merkels vluchtelingenbeleid zo groot, dat er plannen werden gesmeed om te breken met de CDU, en in heel Duitsland de concurrentie aan te gaan met de partij van Merkel. Maar daarvoor deinsde Seehofer uiteindelijk toch terug.”

En hoe staat het nu met de Duitse welkomscultuur, na de massale aanrandingen tijdens de Oudjaarsnacht 2015 in Keulen en de terreuraanslagen door vluchtelingen? „Het grote enthousiasme is niet gebleven. Maar er is nog steeds veel betrokkenheid bij het lot van de vluchtelingen.

„Ik ben het niet eens met mensen die zeggen dat de staat heeft gefaald. De regering heeft een paar weken de controle verloren, maar het apparaat van de staat heeft bij de opvang goed gefunctioneerd. In gemeenten is fantastisch werk verzet. Er zijn problemen, maar niemand heeft op straat hoeven slapen, er zijn geen toestanden ontstaan als in Calais. Merkel weet: dat accepteren Duitsers niet.”

Historische gebeurtenis

Alexander beschouwt de vluchtelingencrisis als een historische gebeurtenis, vergelijkbaar met de keuzes van de kanseliers Konrad Adenauer om Duitsland aan het Westen te binden en Willy Brandt om met de Ostpolitik de relatie met de Sovjet-Unie te verbeteren. Zijn de gevolgen echt zo verstrekkend? „Niet eerder heeft Duitsland een substantiële bevolkingsgroep van Arabische komaf gehad. We hebben nu een sterke rechts-populistische partij, de AfD, die onderling ruzie maakt, maar toch in het ene na het andere deelstaatparlement komt. En zowel de Brexit als de huidige regering in Polen is mede door de vluchtelingencrisis veroorzaakt.”

Alexander betwijfelt of de vluchtelingencrisis een dominant thema zal zijn bij de campagne voor de Bondsdagverkiezingen in september. „De grote partijen hebben besloten: wij willen dat niet. Maar veel mensen willen er volgens mij nog steeds over praten”, zegt hij, om er met een glimlach aan toe te voegen: „Dat zie je alleen al aan de verkoopcijfers van mijn boek.” Het staat, twee weken na verschijning, bovenaan de bestsellerlijsten.