Het huis is een personage bij Van Warmerdam

Filmarchitectuur

In de films van Alex van Warmerdam spelen door hemzelf ontworpen huis(jes) een belangrijke rol. Een vorige week verschenen dvd-box met drie van zijn films legt uit waarom.

De villa in Borgman is net als de andere filmhuizen van Van Warmerdam opgetrokken uit hout en multiplex.

‘Filmhuizen’ zijn voor filmregisseur Alex van Warmerdam een „artistieke noodzaak”. In het boekje bij Gebouwd voor de film, de vorige week verschenen dvd-box met drie van zijn films, legt Van Warmerdam uit waarom hij vaak zelf de huizen in zijn films ontwerpt en laat bouwen: „Als ik het scenario schrijf, weet ik precies hoe de gangen lopen en waar de kamers zich bevinden. Ik kan misschien wel een bestaand huis vinden dat in de buurt komt, maar de plattegrond is altijd anders waardoor ik mijn uitgekiende mise-en-scènes moet opofferen. Dan kan ik het beter bouwen.”

In zijn tweede film, De Noorderlingen (1992), liet Van Warmerdam zelfs een hele straat bouwen. Nooit is een nieuwbouwwijk uit de wederopbouwtijd treffender verbeeld dan in deze film die zich grotendeels afspeelt in het soort straat dat in het naoorlogse Nederland het vaakst is gebouwd: de rijtjeshuisstraat.

De straat in De Noordelingen is nog ongeplaveid, maar de stoep van grijze tegels met het formaat van een lp-hoes is wel al aangelegd. Ook de lantaarnpalen van het zakelijke type die in de jaren zestig overal in Nederland werden neergezet, staan er al. De straat eindigt in zanderig bouwland waar grote kabelrollen nieuwe rijtjeshuizen aankondigen.

Nederlandser dan Nederlands

Toch is Van Warmerdams rijtjeshuisstraat niet helemaal gewoon. De rijtjeshuizen zijn er als het ware Nederlandser dan Nederlands. Geheel ontdaan van overbodigheden, zijn ze nog kariger dan de doorzonwoning, het gestandaardiseerde succesnummer van de Nederlandse woningbouw na 1945. Geen gezellige puntdaken met zwarte of rode pannen hebben Van Warmerdams rijtjeshuizen, maar zakelijk-modernistische platte daken. Ook het kleine voortuintje dat het merendeel van de ruim drie miljoen rijtjeshuizen in Nederland heeft, ontbreekt, evenals het gebruikelijke stoepje voor de deur. De raam- en deurlijsten zijn niet meer dan rechte balken, de deuren zelf en de panelen tussen de onder- en bovenramen hebben de primaire kleuren gekregen van De Stijl, de Nederlandse kunst- en architectuurbeweging die vaak wordt geassocieerd met calvinistisch puritanisme.

Jammer genoeg ontbreekt de legendarische rijtjeshuisstraat in Gebouwd voor de film. De samenstellers hebben alleen zijn laatste drie films gekozen: De laatste dagen van Emma Blank, Borgman en Schneider vs. Bax. In het bijgevoegde twaalf pagina’s tellende boekje brengt de auteur, Mark van den Tempel, de rijtjeshuizenstraat nog wel een paar keer ter sprake. Zo meldt hij dat de onvergetelijke straat van multiplex werd gebouwd in de Flevopolder en geeft hij als fijn detail dat de voegen werden ingefreesd in de muren van geschilderde bakstenen.

De ingewanden van het huis

In elk van Van Warmerdams drie laatste films speelt een door hemzelf ontworpen huis(je) een belangrijke rol. De indelingen van de huizen zijn tot op de centimeter bepaald door filmische overwegingen, legt hij uit. Zo is de plattegrond van de villa in De laatste dagen van Emma Blank (2009) het gevolg van zijn keuze om de film in het breedbeeldkader ‘Cinemascope’ te draaien: „Het huis is in Cinemascope gebouwd, je hebt altijd een opening naar een andere kamer. Al in de eerste scène toon ik de hele infrastructuur door de huismeester Haneveld vanuit de keuken, via de woonkamer, door de hal, de trap op naar de slaapkamer van Emma te volgen in één doorlopende beweging. De ingewanden van het huis spelen ook echt een rol. Het huis is een personage.”

Van de huizen in Van Warmerdams laatste drie films is alleen het vakantiehuisje aan een meer in Schneider vs. Bax (2015) een min of meer normaal personage. Het is zo’n eigenbouwhuisje waar het op de volkstuincomplexen in Nederland van wemelt. Maar de huizen in de twee andere films zijn, net als de rijtjeshuizen in De Noorderlingen, op een onnadrukkelijke manier vreemd doordat Van Warmerdam ‘kale’, tot de essentie teruggebrachte versies van bekende architectuur heeft ontworpen. Zo is de villa in Borgman (2013) onmiskenbaar het huis van een rijkaard die van Le Corbusier houdt. En zoals de rijtjeshuizen in De Noorderlingen super-Nederlands zijn, zo is de villa in Borgman Le Corbusier in de overtreffende trap. Het betonnen huis is hoekiger, spartaanser en ‘machinaler’ dan Corbu ooit heeft ontworpen. Het gaat hier overigens om nepbeton. Net als de andere filmhuizen van Van Warmerdam opgetrokken uit hout en multiplex, dat eindigde in de afvalcontainer.

Ook het houten landhuis in De laatste dagen van Emma Blank is minimalistisch. Het is van onder tot boven opgetrokken uit eendere zwart gebeitste planken. Alleen de witte raamlijsten rondom de vele ramen in het huis hebben op de hoeken rare extra latjes gekregen. ‘Fotohoekjes’ noemt Van Warmerdam die in Gebouwd voor de film. Hij zag ze op vakantie in IJsland: „Daar heb je van die alleenstaande, zwarthouten huizen met witte kozijnen. Die ramen hadden vaak een sierlijk randje. Dat neem ik over, maar net even anders. Bij mij is het wat grover, maar wel effectief.”