Luchtvaart, trein en metro al vaker doelwit in Rusland

Russisch jihadisme In Rusland is terreur geen zeldzaamheid. De Russische interventie in Syrië maakt het land volgens experts tot doelwit van jihadisten.

Een vrouw legt bloemen in de buurt van de metro in Sint- Petersburg. Foto Olga Maltseva/AFP

Meer dan tien miljoen reizigers hebben de metrolijnen van Moskou en Sint-Petersburg dagelijks te verstouwen. Dat maakt de ondergrondse infrastructuur een aantrekkelijk doelwit voor terroristen. Hoewel de aanslagen in Sint-Petersburg nog niet waren opgeëist, gingen Russische commentatoren en politici direct uit van een terroristische aanslag. Volgens het persbureau Interfax is de vermoedelijke dader een 23-jarige zelfmoordterrorist uit centraal-Azië. Zijn identiteit zou bekend zijn bij de politie.

Dat Russen al snel denken aan terreur uit islamitische hoek is niet vreemd. Sinds de val van de Sovjet-Unie zijn in Rusland verschillende grote aanslagen, waarvan enkele in de metro, gepleegd door jihadisten die Moskou de oorlog hebben verklaard. Daarbij vielen telkens opvallend veel doden, maar omstandigheden, daders en motieven bleven vaak onopghelderd.

In maart 2010 werd Moskou opgeschrikt door twee aanslagen, kort na elkaar, op drukke metrostations in het centrum van de stad. Daarbij vielen in totaal 41 doden en meer dan honderd gewonden. Dat een van de getroffen metrostations pal naast het hoofdkwartier van de machtige veiligheidsdienst FSB was gelegen, ervoeren de autoriteiten als een vernedering.

Bekijk hieronder de grootste aanslagen sinds Poetin president werd:

‘Kolonisator’ Moskou

De grootste aanslagen, waaronder ook die op het Moskouse Doebrovkatheater (waar de musical Nord-Ost speelde, 2002) en de school in Beslan (2004), kwamen uit de hoek van islamitische jihadisten uit de Noordelijke Kaukasus. De republieken Tsjetsjenië, Dagestan en Ingoesjetië zijn daar sinds jaar en dag in een onafhankelijkheidsstrijd verwikkeld met ‘kolonisator’ Moskou. Eind jaren negentig voerde Rusland twee oorlogen in de regio, die in grote mate bepalend waren voor het gezicht van post-Sovjet-Rusland. President Poetin wist ‘orde’ te brengen door Ramzan Kadyrov tot Tsjetsjeens president te benoemen die in ruil voor loyaliteit de vrije hand kreeg om een extreem gewelddadig bewind te voeren. Maar daarmee was de terreur niet uitgebannen. Integendeel.

De laatste jaren richtte de aandacht van terroristen zich op de Russische vervoerssector. In 2015 werd boven de Sinaï een Russische passagiersvliegtuig neergeschoten, de aanslag werd geclaimd door IS. In 2011 vielen bij een zelfmoordaanslag door een man uit de Kaukasus op de Moskouse luchthaven Domodedovo 37 doden en 173 gewonden. In 2009 veroorzaakte een bomaanslag op de sneltrein Moskou-Sint-Petersburg veel slachtoffers. De aanslag in 2013 op de marathon in Boston was het werk van twee jonge immigranten uit Dagestan.

Correspondent Steven Derix reisde maandag af naar Sint-Petersburg: ‘Hij wankelde bebloed de metro uit’

Afreizen jihadisten gestimuleerd

Maar het anti-Russische sentiment lijkt zich uit te breiden onder jihadisten. Sinds 2015, het begin van de Russische interventie in Syrië met vele burgerdoden tot gevolg, is Rusland volgens terrorisme-experts inmiddels ‘topdoelwit’ van islamitische terreurgroeperingen als IS en Al-Qaeda. „Dat heeft de woede gewekt van de internationale jihadistische beweging, maar deze ook een enorme impuls gegeven”, zei terrorisme-expert Paul Cruickshank maandag in een commentaar op CNN.

Minstens 7.000 strijders zouden de afgelopen jaren richting Syrië en Irak zijn vertrokken. De grote angst is dat zij terugkeren om hun woede te koelen op Russische burgers. Al in 2014 circuleerde een filmpje waarin IS-strijders Poetin persoonlijk bedreigden vanwege zijn goede relaties met de Syrische president Assad. In het filmpje wordt de Russische president op één lijn gesteld met het Westen vanwege zijn strijd tegen islamitisch terrorisme. Ook in Rusland zelf zou onvrede onder de 16 miljoen moslims over de oorlog in Syrië de radicale islam in de kaart spelen.

Bekijk hieronder de video waarin IS Poetin bedreigt:

Dat is niet het hele verhaal. Uit onderzoek uit 2015 van de onafhankelijke kwaliteitskrant Novaja Gazeta blijkt dat de Russische veiligheidsdienst FSB geradicaliseerde moslimjongeren juist stimuleert af te reizen naar het IS-gebied, om van ze af te zijn. „De uitreis van Russische burgers naar de oorlog in Syrië wordt uitsluitend gezien als probleem van die mensen zelf en van hun familie. De Russische veiligheidsdiensten controleren dat proces vanaf het begin, hinderen [uitreizigers] niet en wat meer is, zij maken de uitreis juist mogelijk. Alleen zij die proberen terug te keren uit die oorlog worden gezien als een bedreiging voor de staatsveiligheid”, schreef de bekende onderzoeksjournalist Jelena Milasjina.

Voor deradicalisering is weinig plaats binnen het keiharde beleid. Ook de manier waarop antiterreurmaatregelen worden ingezet om burgerrechten in te perken, deed bij critici de vraag rijzen waarvoor ze bedoeld zijn: het aanpakken van terroristen of gewone burgers. Een nieuw pakket maatregelen werd in 2016 internationaal veroordeeld vanwege de vergaande bevoegdheden die de veiligheidsdiensten kregen. De vraag die velen zich dan ook stellen is of de Russische antiterreurmaatregelen effectief zijn of terreur wellicht in de hand werken.

Bekijk ook: Explosie in metro Sint-Petersburg (let op: deze serie bevat schokkende beelden)