Column

Een witte vrouw die zwart wilde zijn

De Zuid-Afrikaanse dichter Antjie Krog droomde in de jaren tachtig van een pil die haar even zwart zou maken als haar zwarte landgenoten. Zondag zei ze bij Buitenhof dat ze zich op die manier had willen „identificeren met de onderdrukten”.

Toevallig zag ik haar een dag eerder in het Rijksmuseum lopen door de tentoonstelling Goede Hoop, over de gedeelde geschiedenis van Nederland en Zuid-Afrika. Haar identificatieopmerking deed me denken aan het opiniestuk dat twee Zuid-Afrikaanse wetenschappers donderdag in NRC over deze tentoonstelling schreven. „Een gemiste kans”, vonden Nick Shepherd en Christian Ernsten, vooral omdat er „nauwelijks” zwarte Zuid-Afrikaanse curatoren, wetenschappers en kunstenaars bij Goede Hoop betrokken waren.

Een witte vrouw die zwart wilde zijn en witte academici die „de blanke blik op zwarte geschiedenissen in twijfel” trekken – allebei uitingen van het idee dat mensen zich identificeren met een groep en vervolgens onontkoombaar tot die groep behoren, geselecteerd op huidskleur, nationaliteit of politieke overtuiging.

Je ziet de categorisatiedwang overal oprukken. Nederlandse Erdogan-aanhangers die Turkse agenten bedreigen omdat die tijdens de rellen niet loyaal waren aan de Turkse regering. Een AD-journalist die op Twitter een staatje doorstuurt waaruit blijkt dat leerkrachten bij de verkiezingen in meerderheid links hebben gestemd. „Lijkt me onwenselijk”, schreef hij erbij. Zijn redenering: Nederland heeft in meerderheid rechts gestemd, dus moeten er ook meer rechtse docenten zijn.

Dat is de consequentie van categoriseren: als je eenmaal begint kun je niet meer ophouden. Dan moet de hoofdredacteur van de Volkskrant zich er ineens voor verontschuldigen dat zijn redactie geen afspiegeling van de Nederlandse bevolking is. Dan kan een witte tentoonstellingsmaker, louter op basis van haar huidskleur, niet tot een even geldig inzicht in de geschiedenis komen als een zwarte curator. Dan moet de twitterende journalist na elke verkiezingsuitslag opnieuw gaan tellen op de scholen.

Wat een benauwde en ouderwetse manier van kijken. Het lijkt de verzuiling wel, toen katholieken geen brood kochten bij protestantse bakkers en andersom. Het benauwende is dat mensen worden opgevat als statische personages.

Juist de tentoonstelling Goede Hoop laat zien dat mensen in werkelijkheid onmiddellijk hun categorie te buiten gaan, zelfs in zulke perverse systemen als de slavernij en de apartheid. Bekijk het portret van een zwarte vrouw die was vrijgekocht en trouwde met een man die zelf slaven had. Zie de 18de-eeuwse jurk waar Europese en Afrikaanse stijlen in samenkomen.

Gelukkig dat Antjie Krog bij Buitenhof ook zei dat ze die verzwartingspil nu niet meer wil. Ze streeft er nu naar om gelukkig te zijn in „een mengelmoes”.

Jutta Chorus (Twitter @juttachorus) schrijft op deze plek een wisselcolumn.