Column

Geluk, in de niet- hysterische betekenis

Als je soms dacht dat je uniek was. Herkenbaar als alleen maar jij. Haha. De man van het geluidsfragment heeft nooit gezegd dat hij zijn honden kuste na thuiskomst. Maar zijn stem zegt dat wel, met de voor hem zo typerende dictie. Een slimme technicus staat er lachend bij. Hij heeft die stem in onderdelen uiteen getrokken zodat alle fonemen opnieuw kunnen worden gebruikt.

Een mens, ooit voorzien van een ziel, een gevoelsleven, een innerlijk en een bewustzijn, is een concept dat gaat verdwijnen. We horen al jaren van de neurosofen, dat we ‘ons brein’ zijn. En wat dat brein wil en doet, daar gaat het bewustzijn van die zogenaamde mens helemaal niet over. Dat kletst maar wat.

Wie het brein wel snapt, is Big Data, die gewilde figuur die vergezeld gaat van zijn dansgroep de Algoritmes. Die weten precies wat dat brein wil. Die weten ook precies wie een lening kan krijgen, een land in mag, in staat geacht mag worden om een kind op te voeden. Waar ik heen wil met vakantie. Welke kleren jij graag draagt. De toekomst van de mens is een toekomst waarbij de mens zelf helemaal niet meer nodig is.

Onze nieuwe intellectuele goeroe Yuval Noah Harari (en ja ik lees zijn boeken ook met hongerige graagte) zegt, niet ten onrechte, dat we helemaal niet weten hoe we ons in de toekomst zullen voelen.

Misschien vinden we het wel best. Originaliteit is ook maar een concept.

Hoe kan het toch dat het nieuwe gemak, al die vooruitgang, vooral het gevoel geeft dat je iets afgenomen wordt.

Bij een zaak met antiek en oude rommel stond een paar jaar geleden een tuinbeeld, een putto. Beetje roestig en bladderig, had vast al lang ergens in een tuin gestaan. We vroegen de prijs. De verkoper zei eerlijk dat het niet een oud beeld was, het kwam uit China. Perfecte namaak. De vriend die er erg gecharmeerd van was, verloor direct zijn belangstelling. Want nu, zei hij, heeft het geen verhaal meer. De geschiedenis die onlosmakelijk deel uitmaakt van een oud beeld, zit niet in een Chinese kopie.

Hoe kan het toch dat het nieuwe gemak, al die vooruitgang, vooral het gevoel geeft dat je iets afgenomen wordt. Dat betekenis, grilligheid, eigenaardigheid verdwijnen. Het specifieke van iemands omstandigheden en karakter. Zijn onhandigheid, haar goede humeur, zijn grapjes, haar morsigheid, al die dingen die maken dat iemand is wie hij of zij is. Kan allemaal gewoon ontleed en geherformuleerd worden, verbeterd zelfs. Het individu, ach wat.

De paniek die ik daarbij voel is geloof ik niet anti-moderniteit. Het gaat eerder om de angst voor een groot en onbeheersbaar systeem. De angst dat mijn geloof in het humanisme, maar ook in het ongrijpbare van de poëzie, het onbenoembare van de muziek, het betekenisvolle van onware maar veelzeggende verhalen, in heel dat innerlijke leven van de mens, dat dat allemaal door de fans van Big Data en de Algoritmes onbelangrijk en onnodig wordt gevonden.

Ik mompel al een week lang elke dag de eerste strofe van een gedicht van Mandelstam, prachtig vertaald door Hans Boland: „Neem rustig uit de holte van mijn handen/ Een beetje zonlicht en een beetje honing/ De bijen van Persephone ter wille.” Ik weet niet precies wat het betekent, maar het verwijst onmiskenbaar naar een andere, rijke werkelijkheid, bestaande uit taal en mythische beelden.

Volgens Harari gaat het uiteindelijk om ‘geluk’, in de niet-hysterische betekenis van dat woord. Maar, zegt hij ook, mensen jagen iets na waar ze in geloven, of ze dat nu gelukkig maakt of niet. En ze geloven in technologie. Big Data. Algoritmes.

Marjoleine de Vos is redacteur van NRC.