Formatieblog

Onderhandelingen maandag verder

Automatische verversing

Formatieweek voorbij, maandag verder

De formatie van 2012, tussen tegenpolen VVD en PvdA, was in recordtempo gepiept. Met alle gevolgen van dien, want de VVD-fractie kwam al snel in opstand over de inkomensafhankelijke zorgpremie. En de PvdA-achterban heeft dat snelle samengaan met de VVD nooit begrepen, is een van de gangbare verklaringen voor het recordverlies van de partij op 15 maart.

Het zijn formatiefouten die VVD, CDA, D66 en GroenLinks deze weken willen voorkomen, schrijft onze verslaggever Enzo van Steenbergen in ons weekboek van de formatie:

Al is het naar buiten toe muisstil, partijgenoten worden goed op de hoogte gehouden. De VVD-onderhandelaars lunchen elke dag met vier Tweede Kamerleden om de onderhandelingen te bespreken: Ockje Tellegen, Bas van ’t Wout, André Bosman en Mark Harbers. D66 en het CDA hebben formatieteams waarin deskundige fractiegenoten zitten. Ook zij worden dagelijks bijgepraat en om advies gevraagd. GroenLinks heeft ‘clusters’ met Tweede Kamerleden die actief meedoen. Het idee: hoe groter de groep, des te kleiner de kans op tunnelvisie.

De onderhandelingen tusesn VVD, CDA, D66 en GroenLinks gaan maandag verder. Informateur Schippers gaat dan 's ochtends (10.00 uur) en 's middags (14.30 uur) met de onderhandelteams om tafel.

Vergadervrije dag voor onderhandelaars

Zonder veel politieke betekenis heeft GroenLinks-leider Jesse Klaver een eerste punt weten binnen te slepen in de formatieonderhandelingen voor een nieuw kabinet: op vrijdagen wordt er niet vergaderd. Dan wil Klaver zijn gebruikelijke 'papadag' handhaven.

Zijn gesprekspartners Mark Rutte (VVD), Sybrand Buma (CDA) en Alexander Pechtold (D66) stemden al bij de eerste gezamenlijke vergadering twee weken geleden in met Klavers verzoek om de vrijdagen niet in te plannen voor de coalitiebesprekingen. Dan wil de jonge vader graag thuis zijn. "Fijn, want dan ben ik het liefst bij mijn kinderen", schreef Klaver donderdag in zijn wekelijks nieuwsbrief aan zijn achterban. "Zeker als het zulk lekker weer is." Na het weekend, vervolgde hij, "gaan we dan met nieuwe energie weer verder".

Zondagmorgen #zwemmen met mijn mannen. 🏊🏊🏊#driemusketiers #zelfdezwembroekalles #papa

Een bericht gedeeld door Jesse Klaver (@jesseklaver) op

De formatiegesprekken onder leiding van informatie Edith Schippers vinden de komende tijd - weken, maanden? - dus alleen op maandag tot en met donderdag plaats, met een ochtend- en een middagsessie. Donderdagochtend vroeg heeft Mark Rutte nog tijd om zijn vaste gastlesje maatschappijleer op het Haagse Johan de Witt College te kunnen geven; de ochtendsessie begint om kwart over tien.

De nieuwsbrief van Klaver aan zijn volgers bevatte verder geen groot nieuws. Hij beschreef de onderwerpen die in de afgelopen week ter sprake zijn gekomen: de tegenstellingen in de samenleving, klimaatverandering en sociaaleconomische onderwerpen. Met zijn medeonderhandelaar Kathalijne Buitenweg - "Het is een genoegen om samen met Kathalijne aan de formatietafel het gesprek aan te gaan" - moet hij constateren dat zij over de toekomst van Nederland "een totaal andere visie hebben dan Rutte en Buma". Toch is er nog geen reden om af te haken. "De kunst is om te kijken of we met mensen die zo'n ander vertrekpunt hebben het toch eens kunnen worden over de koers voor Nederland."

Conclusie: na de eerste paar dagen onderhandelen hebben de vier onderhandelende partij nog geen gezamenlijk standpunt kunnen definiëren over waar Nederland staat en waar het naar toe moet met het land. Wordt maandag vervolgd.

Schippers: formatie met "veel mensen van buitenaf"

Donderdagavond hield Edith Schippers (VVD) haar eerste wekelijkse persconferentie als informateur. Zelf had ze aangekondigd dat ze bij die bijeenkomsten niet al te veel kwijt zou kunnen, dus journalisten vreesden voor een oefening in nietszeggendheid. Maar Schippers was openhartiger dan verwacht. Zo vertelde ze welke onderwerpen deze week ter tafel waren geweest. Er is gesproken over het ‘budgettair kader’, Haags lingo voor: hoeveel geld kunnen we de komende jaren uitgeven? Verder hebben VVD, CDA, D66 en GroenLinks onder haar leiding gesproken over het klimaat, de arbeidsmarkt, mobiliteit en immigratie. Over geen van die onderwerpen is nog overeenstemming bereikt, benadrukte Schippers. “We zijn pas een week bezig.”

Verder hebben de vier partijen het gehad over “de sociaal-culturele stand van het land”. Wat zijn de problemen die in Nederland moeten worden opgelost? Ze noemde zelf een voorbeeld:

“Voor de één biedt globalisering kansen, de ander ziet het vooral als een bedreiging.”

De partijen willen naast afspraken over beleid graag een ‘kleurplaat’ dan wel ‘foto’ (niet Schippers’ woorden) van Nederland maken. Zo’n gemeenschappelijke visie is hard nodig, zei Schippers, want “deze combinatie moet meer bij elkaar gehouden worden dan andere combinaties." Anders gezegd: de verschillen tussen de partijen zijn buitengewoon groot. “Dit proces is niet zomaar klaar.”

Deskundigen aan de formatietafel

Eerder deze week kwamen er deskundigen langs aan de formatietafel, onder wie Kim Putters (Sociaal en Cultureel Planbureau), Hans Mommaas (Planbureau voor de Leefomgeving) en Mariëtte Hamer (Sociaal-Economische Raad). De komende weken volgen er nog meer van dit soort gasten, kondigde Schippers aan. De partijen kiezen voor een aanpak met “veel mensen van buitenaf”. “Ook mensen die niet voorzitter zijn van een of andere koepel of adviesraad.” Over het proces van onderhandelen zei Schippers verder dat het “soms op een onorthodoxe manier” gebeurt. Ze legde niet uit wat ze daar precies mee bedoelde.

Tot slot had Schippers nog een paar formatiepareltjes in petto. Of de partijen misschien deelakkoorden openbaar gaan maken? Nee, want “iets is pas rond als het helemaal rond is”. Wordt er in dit stadium al gesproken over bewindslieden, zoals in 2012 het geval was? “Daar ga ik geen uitspraak over doen.” En, zo weten we sinds vandaag, Schippers vindt dat er in de Stadhouderskamer "een prima tafel” staat. “Af en toe vallen er een paar blokjes uit, maar dat hebben de Kamermedewerkers inmiddels verholpen.”

Schippers donderdag bij haar eerste persconferentie over de formatie. ANP

Lange onderhandeldag in Stadhouderskamer

De vierde en laatste dag van onderhandelingen tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks begint deze donderdag om 10.15 uur. De ochtendsessie duurt tot ongeveer 12.45 uur. Donderdagmiddag wordt ook onderhandeld, van 14.30 uur tot 17.00 uur.

Foto ANP / Bart Maat

Welke thema's donderdag besproken worden is niet bekend. Informateur Edith Schippers geeft na de middagsessie voor het eerst haar vanaf nu wekelijkse persmoment waarop ze de pers bijpraat over de voortgang van de onderhandelingen. Vrijdag wordt er niet onderhandeld.

In beeld: onderhandelaars laten niets los

GroenLinks-leider Jesse Klaver wijst na de ochtendsessie in de Stadhouderskamer naar zijn collega-onderhandelaars. De onderhandelaars wilden na afloop niets kwijt voer de voortgang van de gesprekken. Om 14.30 uur begon de tweede onderhandelingsronde van deze woensdag. Bij aankomst zei VVD-leider Rutte dat hij het vervelend vond niets tegen de pers te kunnen zeggen. "Dit kan nog weken duren zo", waarschuwde hij.

Foto ANP / Martijn Beekman

Voorzitter SER bij onderhandelaars

De onderhandelingen over een coalitie van VVD, CDA, D66 en GroenLinks gaan woensdagochtend om 10.00 uur verder. Bij deze ochtendsessie zullen de onderhandelaars het gesprek aangaan met Mariëtte Hamer, de voorzitter van de Sociaal-Economische Raad (SER). De SER is een adviesorgaan voor regering en parlement als het gaat om sociaal-economische kwesties zoals arbeidsmarkt en pensioenen.

D66-leider Alexander Pechtold zei voor aanvang van de ochtendsessie dat het doel van arbeidsmarktbeleid bij alle onderhandelende partijen hetzelfde is, namelijk "zorgen dat we een arbeidsmarkt hebben die functioneert". Hij beaamde dat er verschillen zijn, maar "als je weet waar je naartoe wil, is dat heel belangrijk".

Foto ANP / Martijn Beekman

Woensdagmiddag wordt er ook onderhandeld, van 14.30 uur tot 17.00 uur. Voor zover bekend zitten dan alleen de onderhandelteams van de vier partijen en informateur Edith Schippers om tafel in de Stadhouderskamer.

Chocolade geweigerd aan formatietafel

Zo onbeschaamd hadden de onderhandelaars het nog niet meegemaakt. De initiatiefnemers van het 'Duurzaam Regeerakkoord', 150 organisaties onder wie chocoladeproducent Tony Chocolonely, probeerden niet alleen in de hoofden van de onderhandelaars aan de formatietafel te komen, maar ook in de buiken. Medewerkers van Partos en de Groene Zaak die repen uitdeelden op het Binnenhof probeerden vanmiddag een flinke stapel repen op de onderhandelingstafel te krijgen. Op de wikkel stond een advies aan de onderhandelaars: "Mmmmaak een duurzaam regeerakkoord. Stel de Sustainable Development Goals centraal".

Foto: NRC

Beveiliger ‘Grote’ Cor, een man van 2 meter die altijd voor de deur staat, voorkwam dat de repen ook daadwerkelijk in de Stadhouderskamer terecht kwamen. Even later staken de dikke chocoladerepen in geel papier uit de zakken van CDA- en VVD-spindoctors.

Het is sowieso al de periode van de lobby’s. Columnist Marike Stellinga beschreef al hoe bedrijven met verlanglijstjes aan de formatietafel proberen te komen, en gaf vanochtend het advies: bedrijven, kom niet alleen vragen, maar ook wat brengen. Vorige week was er veel ophef over een rapport van artsenfederatie KNMG, dat zich tegen kabinetsplannen keerde voor een voltooid leven-wet. Naar aanleiding daarvan legden lobbyisten uit hoe je met je plannen aan de formatietafel komt. Als de chocoladeproducent dat stuk had gelezen, waren ze er vast eerder bij geweest.

In beeld: Rutte arriveert voor onderhandelingen

De onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en GroenLinks zijn dinsdag rond 14.30 uur begonnen aan hun eerste echte onderhandelingssessie onder leiding van informateur Edith Schippers. Hieronder het arriveren van VVD-leider Mark Rutte bij de Stadhouderskamer.

Foto ANP / Bart Maat

De onderhandelingen beginnen nu dan echt

Na drie bijpraatsessies met experts, op vrijdag en maandag, beginnen de onderhandelingen tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks dinsdagmiddag dan echt. Dan staat van 14.30u tot 17.00 uur de eerste inhoudelijke sessie met enkel de onderhandelaars en informateur Edith Schippers gepland. Wat er precies wordt besproken is geheim. Aan tafel zullen naast Schippers plaatsnemen: Mark Rutte en Halbe Zijlstra (VVD), Sybrand Buma en Pieter Heerma (CDA), Alexander Pechtold en Wouter Koolmees (D66) en Jesse Klaver en Kathalijne Buitenweg (GroenLinks).

Deze dinsdagochtend wordt niet onderhandeld en dat zal de komende weken steeds het geval zijn. Op dinsdagochtenden vergaderen de Tweede Kamerfracties namelijk, en alle onderhandelaars aan tafel zitten natuurlijk in die fracties. Rutte, Buma, Pechtold en Klaver zijn momenteel ook fractievoorzitter. Zij zullen hun fracties in die hoedanigheid elke dinsdag bijpraten over de ontwikkelingen aan de onderhandelingstafel.

Nu het echt over de inhoud zal gaan, zal een lijst die het ministerie van Financiën maandag publiceerde goed van pas komen. Daarop staan honderden suggesties van maatregelen, met daarbij of ze volgens de ambtenaren wel of niet goed uitvoerbaar zijn. Tal van voorgestelde maatregelen om de macht van verzekeraars in de gezondheidszorg te breken, zijn naar het oordeel van de ambtenaren eveneens onuitvoerbaar of „juridisch uiterst kwetsbaar”. Voor linkse partijen, zoals GroenLinks die dit voorstelden, geen prettig bericht, maar het streept voor alle onderhandelingspartners wel wat makkelijker weg bij het opstellen van nieuwe regeerafspraken, schrijft onze financiële man Philip de Witt Wijnen.

Aanpakken klimaatprobleem urgent, zegt directeur PBL

Op het dossier van de klimaatproblematiek is "enige urgentie, zeker in de komende kabinetsperiode". Dat zei Hans Mommaas, de directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving (PBL), maandagmiddag tegen persbureau ANP. Mommaas sprak maandag in de Stadhouderskamer met de vier onderhandelende partijen VVD, CDA, D66 en GroenLinks.


Foto ANP

Mommaas zei na het gesprek dat in algemene zin over klimaat is gesproken en dat niet naar concrete voorstellen is gekeken. Ook kwamen andere thema's ter sprake. "We hebben het gehad over landbouw en natuur, de circulaire economie en versterking van de stedelijke regio’s", aldus de PBL-directeur.

Het PBL bracht in februari een rapport uit over de milieumaatregelen uit de verkiezingsprogramma’s. Om de wereldwijde temperatuurstijging in 2050 onder de 2 graden Celsius te houden, moet de CO2-uitstoot 80 tot 95 procent lager zijn ten opzichte van 1990. In 2030 moet de reductie tussen 43 en 49 procent liggen. Deze doelen zijn opgenomen in het klimaatakkoord van Parijs (2015).

Van de vier partijen aan de onderhandelingstafel halen alleen de programma's van GroenLinks (62 procent) en D66 (55 procent) dat. De VVD blijft steken op 24 procent minder CO2-uitstoot in 2030, maar vindt dat het klimaatprobleem vooral op Europees niveau moet worden aangepakt (en Europese maatregelen kan het PBL niet doorrekenen). Het CDA liet zijn programma niet doorrekenen door het PBL.

Wat moeten onderhandelaars met groeiende onvrede?

In de Stadhouderskamer, waar de onderhandelaars nu elke werkdag bij elkaar zitten, hadden de D66-onderhandelaars Alexander Pechtold en Wouter Koolmees elkaars handen losgelaten. Aan tafel ging het deze ochtend nog wel over de mishandeling van twee homo’s in Arnhem, al was het dan in beschouwende zin. Kim Putters, directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau (SCP), kwam vertellen over de zorgen van de burgers en daarbij hoort ook het gevoel "dat Nederland Nederland niet meer is".

In de verkiezingscampagne stonden ‘homo’s die veilig op straat moeten kunnen lopen’ al vaak symbool voor de ‘Nederlandse waarden’ die bedreigd zouden worden door immigratie. Uit de doorlopende studie Burgerperspectieven, waar het SCP elke drie maanden mee naar buiten komt, bleek afgelopen vrijdag nog dat de ondervraagden steeds ongeruster worden over de manier waarop mensen met elkaar omgaan in Nederland – en ook over immigratie.


Foto ANP

Putters gaf vooral uitleg bij de grote maatschappelijke trend die het SCP al een paar jaar ziet: bevolkingsgroepen die steeds verder uit elkaar groeien. Dat het economisch goed gaat, zien de meesten nu wel. En toch is er steeds meer onbehagen en pessimisme – vooral bij mensen met weinig inkomen. ,,De spanningen tussen hoog- en laagopgeleiden nemen toe”, zegt Putters. ,,En ook die tussen mensen met een autochtone en niet-westerse achtergrond.”

Putters wil niets zeggen over het gesprek zelf dat hij met de onderhandelaars had. ,,Maar ik had zeker het idee dat ik niet voor niets was uitgenodigd.”

De partijen aan tafel weten dat ze iets moeten bedenken tegen de groeiende onvrede. Uit de SCP-onderzoeken blijkt ook dat er meer aan de hand is dan vooral de VVD in de campagne graag naar voren bracht: dat te veel mensen de betere economische omstandigheden nog niet zelf voelen.

Putters: ,,Het onbehagen heeft een materiële kant, zoals toegang tot zorg of werk, maar ook een immateriële: kunnen we hier nog wel zijn wie we zijn? Dat weegt voor mensen veel zwaarder dan eerder wel eens is gedacht. En dan gaat het om cultuur en identiteit.”

Lange lijst suggesties van Financiën voor onderhandelaars

Wie zich afvroeg waar het ministerie van Financiën zich tijdens de beleidsluwe periode van campagne en formatie zoal mee bezighoudt, kreeg maandagochtend antwoord. De ambtenaren van het departement dat over begrotingszaken en belastingmaatregelen gaat publiceerden een lijvig document met honderden suggesties voor de onderhandelaars aan de formatietafel.

De 'Ombuigings- en intensiveringslijst 2017' bevat een overzicht van tal van mogelijke bezuinigingsmaatregelen. Vorig jaar werd dit al eens als intern document verstrekt aan politieke partijen die hun verkiezingsprogramma's aan het schrijven waren. Plus een lijst mogelijke investeringen en andere maatregelen die de overheidsuitgaven juist opvoeren. Die laatste lijst is gebaseerd op de verschillende verkiezingsprogramma's en doorrekening daarvan door het Centraal Planbureau, Keuzes in Kaart, dat in februari verscheen.

Voor de onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en GroenLinks is het document van Financiën een praktisch handboek om er steeds bij te pakken: wat kost een bepaalde maatregel in de komende vier jaar en wat betekent die structureel voor de rijksbegroting? Is deze maatregel eigenlijk wel uitvoerbaar en hoe lang duurt het voor die kan worden ingevoerd?

Uit een eerste inventarisatie blijkt dat een tiental maatregelen voor de uitvoeringsinstanties, zoals de Belastingdienst, niet uitvoerbaar zijn, zoals een beperking van het polisaanbod van zorgverzekeraars of het afschaffen van de overdrachtsbelasting voor starters op de woningmarkt.
De opstellers van de lijst benadrukken in hun inleiding dat het document van bijna 500 pagina's niet is bedoeld om het beleid van de nieuw te vormen regering te beïnvloeden. "De lijsten zijn opgesteld door de ambtenaren van Financiën en zeggen niets over de politieke wenselijkheid."

D66-onderhandelaars maken statement tegen homogeweld

D66-leider Alexander Pechtold en zijn secondant bij de onderhandelingen, financieel specialist Wouter Koolmees, kwamen zojuist hand in hand aangelopen bij de Stadhouderskamer. Zij maakten daarmee een statement tegen homogeweld. Journaliste Barbara Barend riep op Twitter zondagavond op mannen in heel Nederland op hand in hand op de foto te gaan en een foto daarvan op social media te delen.

Foto ANP / Lex van Lieshout

Aanleiding voor de solidariteitsactie is het nieuws over de ernstige mishandeling van twee homoseksuele mannen in Arnhem dit weekend. De politie maakte zondag bekend dat de twee zaterdagnacht met een betonschaar werden toegetakeld door twee jongens van 14 en 20 jaar. De politie roept getuigen van het voorval op zich te melden.

De actie van Pechtold en Koolmees kreeg in de loop van de ochtend navolging van PvdA-leider Lodewijk Asscher en minister van Financiën Jeroen Dijsselbloem:

#allemannenhandinhand

Een bericht gedeeld door Lodewijk Asscher (@lodewijkasscher) op

SGP-leider Kees van der Staaij twitterde het volgende:

Twitter avatar keesvdstaaij Kees van der Staaij Ik zie mezelf niet hand in hand lopen met @elbertdijkgraaf of @BisschopRoelof, maar 1 ding staat vast: geweld accepteren we absoluut niet!

Onderhandelaars in gesprek met SCP en PBL

De formatiebesprekingen tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks komen deze week dan echt op gang. Na twee sessies vorige week (woensdag over de werkafspraken, vrijdag over de financiën), beginnen de inhoudelijke onderhandelingen tussen de vier partijen dinsdag echt. Deze maandag staan er nog twee inleidende sessies op het programma in de Stadhouderskamer. Vanaf 10.00 uur praten de partijen en informateur Edith Schippers eerst met de directeur van het Sociaal en Cultureel Planbureau, Kim Putters. Maandagmiddag (vanaf 14.30 uur) gaan de partijen vervolgens om de tafel met Hans Mommaas, de directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving.

Met het SCP en PBL zullen de onderhandelaars praten over de analyses die deze bureaus van de verkiezingsprogramma's en -thema's maakten. Het SCP analyseerde de toegankelijkheid van de zorg, de politie en de oudedagsvoorziening in de publicatie Kwesties voor het kiezen uit februari. Het was dit jaar voor het eerst dat het SCP zo'n rapport maakte. Het PBL presenteerde hun traditionele doorrekening van de verkiezingsprogramma's, waarbij het PBL zich - in tegenstelling tot het Centraal Planbureau - expliciet richt op de gevolgen en effecten voor klimaat, milieu en mobiliteit.