Voormalig ultranationalist, nu zelfverklaard hervormer

Aleksandar Vucic

De Servische premier Vucic, een graag geziene gast in het Kremlin, wist zondag in één ronde president te worden.

Vucic zondag in Belgrado. Foto AFP

Dat Aleksandar Vucic Servisch president zou worden stond al vast. Maar de monsterscore van meer dan 55 procent waarmee de vertrekkende premier de presidentsverkiezingen zondagavond al in de eerste ronde won, toont hoezeer hij de politiek domineert in het grootste land van de Westelijke Balkan met 7 miljoen inwoners.

Langs Servische wegen was het tijdens de campagne vaak tevergeefs zoeken naar andere gezichten tussen de aanplakborden van Vucic, een voormalige ultranationalist die zich transformeerde tot zelfverklaard hervormer. Op een recente ochtend hadden zes van de zeven meest gelezen Servische kranten een volle pagina Vucic-advertentie als omslag.

Volgens binnenlandse critici leidt de 47-jarige Vucic, die zijn partijgenoot Tomislav Nikolic opvolgt, het land richting autocratisch bestuur. Hun verwachting is dat hij in zijn rol als president, een grotendeels ceremoniële functie, de macht verder naar zich toe zal trekken met behulp van een loyale zelfgekozen premier.

Europese diplomaten trachten een voorzichtig optimisme vast te houden over de man die in oorlogsjaar 1995 beloofde honderd moslims te vermoorden voor elke dode Serviër. De twee meter lange Vucic hamert er nog steeds op dat Servië zich niet zal laten „vernederen”. Maar hij spreekt ook met liefde over Noord-Europese staatsmodellen en zijn centrale campagnebelofte is „vrede en stabiliteit”.

Onder zijn leiding zette Servië stappen in toetredingsonderhandelingen met de EU en de dialoog met Kosovo, de voormalige provincie waarvan Servië de onafhankelijkheid niet erkent. Hij doet zijn best om buitenlandse investeerders aan te trekken.

Sasa Radulovic, een van zijn tegenstanders, vindt de achting van de EU voor Vucic „onfortuinlijk”. „Het woordje ‘stabiliteit’ is belangrijker geworden dan de oorspronkelijke Europese principes”, zegt hij in zijn partijhoofdkwartier in Belgrado. Radulovic zetelde ooit als technocratisch minister voor economische zaken met Vucic in een kabinet. Die hield de nodige hervormingen net tegen, zegt hij.

Intimidatie van journalisten

Ook terughoudende EU-deskundigen stellen dat de onafhankelijkheid van het rechtsapparaat niet verzekerd is in Servië en de strijd tegen corruptie nog geen „betekenisvolle resultaten” opleverde. Ze maken zich bovendien zorgen om „bedreigingen, intimidatie en geweld tegen journalisten” en een mediaomgeving die „zelfcensuur aanmoedigt”.

Regeringsgezinde media brandmerken kritische onderzoeksjournalisten als ‘spionnen’ en ‘maffia’. En ze dragen bij aan een persoonscultus die Vucic, ooit een repressieve minister van informatie onder oorlogspresident Slobodan Milosevic, afbeeldt als aimabel staatsman die zich moedig wegcijfert voor alle Serviërs. In een verkiezingsinterview met zijn ouders vertelt de premier het ene moment een smartelijke anecdote over Kroatische fascisten die zijn grootvader vermoordden. Het andere moment springt hij fluks het publiek in om een flauwgevallen toeschouwer te helpen.

Bij politieke relletjes is hij volgens waarnemers even vaak uitlokker als oplosser. Typerend voorbeeld is een recente confrontatie met Kosovo, nadat de Servische spoorwegen een treinstel met opschrift ‘Kosovo is Servië’ richting Noord-Kosovo lieten rijden. Vucic liet de trein stoppen en beloofde escalatie te vermijden. Maar, zeggen diplomaten: het is moeilijk voor te stellen dat hij niet op de hoogte was van de provocatieve versiering van het treinstel.

Een bezoek afgelopen maandag aan de Russische president Vladimir Poetin – die Servië jachtvliegtuigen, tanks en ander wapentuig aanbood – laat zien hoe de jeugdschaakkampioen strategisch schakelt tussen uiteenlopende kampen en belangen.

Maar de derde plaats in de exitpolls zondagavond voor de 24-jarige Luka Maksimovic geeft ook aan hoe jonge kiezers cynisch staan tegenover de elite die Vucic belichaamt. Maksimovic speelt een satirisch typetje die zich voortbeweegt in een wit pak, op een wit paard, geflankeerd door bodyguards. „Salarissen zullen er met 120 procent op vooruitgaan en Servië krijgt weer een zeekust”, vertelde hij tegen NRC. Om er volgens ernstig aan toe te voegen:

„Eerst moeten we van de politieke elite af, daarna de mentaliteit van de mensen veranderen. En dan kunnen we denken aan een nieuwe politieke elite.”