Hij las zijn poëzie voor in volle stadions

Jevgeni Jevtoesjenko (1932-2017) De geëngageerde, lyrische poëzie van Jevtoesjenko gaan niet alleen over liefde, maar ook over de massamoord op de Joden en over de Stalinterreur.

Jevgeni Jevtoesjenko op bezoek in het Yad Vashem Holocaust Monument in Jeruzalem, in 2007. Foto Gil Cohen Magen/Reuters

Een dichter in Rusland is meer dan alleen een dichter. Zo luidt de titel van een poëziebundel uit 1973 van Jevgeni Jevtoesjenko, de Russische dichter die zaterdag op 84-jarige leeftijd aan een hartstilstand overleed in een ziekenhuis in de Amerikaanse stad Tulsa, waar hij sinds 1991 woonde. Als die woorden op iemand van toepassing zijn, dan is het wel op hem. Zijn geëngageerde, lyrische poëzie gaat tenslotte niet alleen over de liefde, maar ook over de massamoord op de Joden tijdens de Tweede Wereldoorlog (een taboe onder het communisme) en over de Stalinterreur.

Jevtoesjenko’s debuut Station Zima (1953), gebaseerd op zijn leven in de Siberische plaats Zima, waar hij was geboren, gold als het manifest van een generatie van angry young men in de Russische poëzie. Zelf noemde hij die generatie ‘de scheppers van onderhuidse veranderingen’, die dichtten over openheid, jeugdig ongeduld, reizen, moderne kunst, jazz en vitaliteit. Ook gaan zijn gedichten vaak over de kleine man en over baldadige critici van de gevestigde orde, zoals Tijl Uilenspiegel.

In de jaren zestig en zeventig trok Jevtoesjenko met zijn poëzievoordrachten volle zalen en zelfs hele voetbalstadions, niet alleen in eigen land, maar ook in New York, Londen en Parijs. Tijdens de Koude Oorlog zag hij zichzelf dan ook graag als een bruggenbouwer tussen Oost en West.

FILE - In this Dec. 28, 1962 file photo, anti-Stalinist poet Yevgenny Yevtushenko speaks during a reading of his poetry in Moscow’s Tschaikovsky Concert Hall in Moscow. Yevtushenko, whose work focused on war atrocities and denounced anti-Semitism and tyrannical dictators, has died. He was 84, according to several Russian news outlets on Saturday, April 1, 2017. (AP Photo)
FILE - In this file photo taken in Jan. 20, 1972, Russian poet Yevgeny Yevtushenko takes a Russian-style puff on his cigarette as he arrives at Kennedy Airport in New York during his a four-week tour to U.S. Acclaimed Russian poet Yevgeny Yevtushenko, whose work focused on war atrocities and denounced anti-Semitism and tyrannical dictators, has died aged 84, according to several Russian news outlets. (AP Photo/Dave Pickoff, file)
In 1962 en 1972.
Foto’s AP

In de Sovjet-Unie kreeg hij een storm aan kritiek over zich heen na de publicatie van zijn gedichten ‘Babi Jar’ (1961) en ‘Nasledniki Stalina’ (De erfgenamen van Stalin, 1962), die hij in een interview in 2007 mensenrechtenpoëzie noemde, ‘poëzie die het menselijk geweten verdedigt als de grootste geestelijke waarde.’ Zo gebruikt hij in ‘Babi Jar’ de massamoord door de nazi’s op 34.000 Joden in het gelijknamige ravijn bij Kiev om het Russische antisemitisme en de ontkenning daarvan door het communistische regime aan de kaak te stellen. Door middel van zijn epische gedicht hoopte hij dat er een monument voor de Joden van Babi Jar zou worden opgericht.

In ‘De erfgenamen van Stalin’, dat tijdens de culturele dooi onder Stalins opvolger Nikita Chroesjtsjov in de Pravda werd afgedrukt, pleit Jevtoesjenko ervoor de wacht voor het Kremlin op het Rode Plein te verdubbelen, opdat Stalin niet kon ontsnappen uit zijn graf. Ook vraagt hij zich af of de oude garde communisten wel kan wennen aan een tijd waarin de Goelagkampen leeg en de poëziezalen vol zijn.

Enkele jaren later schreef hij de tekst voor het pacifistische lied ‘Willen de Russen oorlog voeren?’ – een handreiking aan het Sovjetregime nadat hij in Parijs zijn vroegrijpe autobiografie had gepubliceerd, waarin hij de Sovjetautoriteiten fel kritiseerde. In de hierop volgende jaren hield hij die kritiek steeds vaker voor zich en werd hij het buitenlandse visitekaartje van het Sovjetregime. Volgens de dissidente dichter Josif Brodski liep Jevtoesjenko geheel binnen de perken die door de Sovjetcensuur aan schrijvers en dichters waren opgelegd. Volgens anderen huilde hij vooral mee met de wolven in het bos.

Pas halverwege de jaren tachtig liet Jevtoesjenko zijn kritische stem weer horen door zich achter de hervormingspolitiek van partijleider Michail Gorbatsjov te scharen. Toen communistische haviken in 1991 een putsch pleegden, koos hij dan ook de zijde van de liberalen. Als steunbetuiging aan Gorbatsjov las hij zijn werk voor aan een juichende menigte van 200.000 man. Nog in hetzelfde jaar emigreerde hij naar de Verenigde Staten. Daar was hij tot aan zijn dood hoogleraar aan de universiteit van Tulsa, Oklahoma.