Recensie

Toen de computer-expert nog ‘meester-trucologist’ was

Wie bij Computerpioniers denkt aan figuren als Tim Berners-Lee, rond 1990 een grondlegger van het wereldwijde web, zit er ver naast. Want het boek met deze titel speelt zich decennia vóór de geboorte van het web af: in het naoorlogse Nederland. In de jaren 50 hoorden Delft en Amsterdam tot de enkele tientallen steden in de wereld waar werd gebouwd aan een soort rekenautomaten met geheugen. Een programmeur werd ‘meester-trucologist’ genoemd.

Volgens de auteurs, techniekhistoricus Gerard Alberts en informaticus Bas van Vlijmen, is er niet een duidelijk moment aan te wijzen waarop de computer écht werd uitgevonden. De apparaten waren simpelweg steeds slimmere tafelrekenmachines, boekhoudmachines of apparaten voor ponskaarten, kaarten met informatie die machinaal gelezen kan worden. Rekenvragen kwamen uit allerlei hoeken van de Nederlandse samenleving. Hoe zeker weten we dat deze hijskraan niet omknakt? Of dat dit vleugelprofiel het vliegtuig wel genoeg optilt?

Het beroemdste voorbeeld uit deze pionierstijd is de ARRA, de ‘Automatische Relaisrekenmachine Amsterdam’. Relais is een door een elektromagneet bediende schakelaar, die in het geval van de ARRA afkomstig was uit een Engels legervoertuig. In 1952 werd na jaren bouwen het ‘rekenwonder’ ARRA met veel publiciteit getoond aan de toenmalige minister van Wetenschappen en de burgemeester van Amsterdam. Het zou een geheugen van tweeduizend woorden groot hebben en demonstreerde een programma voor het genereren van willekeurige getallen. Of de ARRA überhaupt ooit echt gewerkt heeft, daarover lopen de meningen uiteen. Het enorme bouwwerk functioneerde in ieder geval maar één dag.

Wel had de Rekenafdeling van het Mathematisch Centrum Amsterdam zich met de ARRA het computertijdperk in gebluft, schrijven de auteurs. Opvolger ARRA II deed het overigens wél en rekende van maandagochtend tot zaterdagmiddag aan één stuk door.

Andere computers werden ingezet in de administratie, onder meer bij de overheid. Ook vliegtuigfabrikant Fokker en oliemaatschappij Shell waren er vroeg bij.

De pioniers die dit tot stand brachten, hadden het niet makkelijk in de eerste helft van de jaren 50. Soms deden ze er jaren over om zich de werking van een computer eigen te maken: met cursussen, hier en daar nog wat soldeerwerk en het moeizaam schrijven van de eerste programma’s. Vaak werden beloftes niet waargemaakt; zo waren sommige vroege computers te traag om echt van nut te zijn.

Rekenend Nederland kwam samen in clubs, zoals de Klapclub bestaande uit prominente ingenieurs. De bijeenkomsten ademden een geest van saamhorigheid. De pioniers wilden samen vooral Nederland wat moderner maken en waren bevangen door een experimenteerdrift die paste in de jaren van wederopbouw.

Het boek eindigt waar dit soort pionierswerk stopt, begin jaren 60. In 1962 waren er ‘al’ 109 computers in gebruik. Clubs werden professioneler en concurrentie werd steeds serieuzer.

Van Vlijmen en Alberts zijn grondig in hun onderzoek naar het pionieren. Tientallen soorten apparaten, toepassingen, stichtingen, internationale samenwerkingsverbanden en studieclubs komen aan bod; het aantal afkortingen doet de lezer duizelen.

De pioniers zelf hebben wat weinig kleur op hun wangen. Het was aardig geweest om bijvoorbeeld wat te leren over de omgangsvormen tussen de rekenaars – of tussen de rekenaarsters die een groot deel van het rekenwerk verzetten. Dan had Computerpioniers behalve volledig ook wat meeslepender kunnen zijn.

Straatapp
Patricia, Patricia, Patricia, Anne, Sofie, Jolien, Patricia, Benjamin
Patricia
Ha allemaal, ik heb melding gemaakt van de enge rat bij de gemeente en een telefoonnummer gekregen. Als je dat belt en het meldingsnummer geeft, dan kun je een afspraak maken met ze en dan komen ze een val zetten en gif strooien. Willen jullie dat please ook doen, want die rat loopt hier ergens door de tuinen en hoe meer bestrijding hoe beter.
Patricia
https://static.nrc.nl/2017/afbeeldingen/598dc7eb6aabb.jpg
Patricia
Container is eindelijk leeggehaald, maar nu hangt er weer een verschrikkelijke stank in de straat. Iemand een idee wat dat is? Soort zure mestwalm
Anne
Oh ik rook het ook al. Ook aan de achterkant trouwens.
Sofie
Misschien wel in de hele wijk?
Jolien
Gelukkig wel leeggehaald, ik ruik nu niks meer...
Sofie
Ik heb ze vanmiddag gebeld en daarna kwamen ze. Maar anderen hadden ook al geklaagd
Patricia
Ik plak morgen avond wel met ducktape een a4 op de bak: ALLEEN HUISVUIL. GROF VUIL NAAR HET MILIEUPARK.
Sofie
Goed plan
Benjamin
https://static.nrc.nl/2017/afbeeldingen/598dc81d5c8ca.jpg
Benjamin
Deze lag aangegeten in mijn tuin.
Benjamin
Kan natuurlijk van alles zijn, maar de man van de ratten bestrijding heeft aangegeven dat ratten gek zijn op fruit.