Column

Gidsland Nederland is zelf niet zonder blaam

Pal na de verkiezingen plaatste Amnesty International grote advertenties, onder meer in deze krant, van de eerste 30 grondwetsartikelen. Met de kop: ‘Beste onderhandelaars, zullen we voor het spel begint, nog even de regels doornemen?’ Om te voorkomen dat het regeerakkoord in strijd zal zijn met de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens.

Was die advertentie niet wat overdreven, vroeg ik me nog af. Woog hier de gevreesde ‘patriottische lente’ niet wat al te zwaar mee? En was de politieke druk niet zojuist verdampt, gezien het aanstaande CDA-VVD-D66 kabinet met nog onbekende assistentie? Zelf was ik alweer opgelucht. Maar misschien te vroeg?

Nu vind ik het altijd fijn als de grondwet uit de kast wordt geplukt om er iets mee te beweren. Wij hebben immers geen constitutionele cultuur – we kennen het Wilhelmus beter dan de grondwet. We zijn één van de weinige landen waar het de rechter verboden is om wetten aan de grondwet te toetsen. Of een wet dus spoort met de grondrechten maken de politici hier zelf uit – dus in die zin was de advertentie goed gemikt. De burger heeft dan ook geen enkele reden om de grondwet te kennen. Ook dat is hier uitbesteed, in ons verlichte regentenmodel.

De grondwet is niet meer dan de bijsluiter van de rechtsstaat, een handleiding voor politici, met piketpaaltjes. Als de coalitie van dienst vindt dat het er binnen is gebleven, dan kraait er verder geen haan meer naar. Tenzij een burger via het Europese Verdrag voor de Rechten van de Mens verhaal gaat halen – dan herleven al die grondrechten als bij toverslag, met dank aan Straatsburg en de Raad van Europa. Gelukkig zijn we als rechtsstaat nog èrgens verankerd. Zo’n advertentie herinnert je er ook aan dat de grondwet via de Europese omweg toch nog leven valt in te blazen.

De avond na de stembusuitslag belandde ik op een avond met mensenrechtenorganisaties en buitenlandse diplomaten. Op 10 mei tussen 09.00 en 12.30 moet VN lidstaat Nederland namelijk in Genève zijn jaarlijkse ‘mensenrechtenexamen’ doen. Dat komt neer op een mondeling ‘verhoor’ door andere VN-landen. Zo houden we elkaar in de wereld scherp, is het idee. Het avondje was bedoeld om die lidstaten alvast wat lastige vragen aan Nederland te suggereren. Daar ontdekte ik dat die Amnesty-advertentie helemaal niet overbodig of zwaar aangezet werd gevonden. Nu zijn mensenrechten bevorderaars vrij serieuze types, dus ik had het kunnen weten. Zo goed gaat het namelijk niet met de mensenrechten in Nederland, is daar de opvatting. De situatie is zelfs verslechterd, dankzij moslimangst, de financiële crisis, polarisatie en radicalisering.

Waarover gaat het dan precies? Discriminatie op de arbeidsmarkt, bijvoorbeeld, waar migranten maar beter anoniem kunnen solliciteren. Etnisch profileren door de politie – het aanhouden van burgers op basis van ras, uiterlijk of geloof. Een structureel probleem. En: de manier waarop Nederland omgaat met ongedocumenteerde of kansloze migranten. Voor hen is op één locatie een ‘bed, bad, brood’ voorziening geregeld. Maar daar mag je alleen in als je belooft mee te werken aan je uitwijzing. De rest moet het zelf uitzoeken. Aan het verstrekken van basisbehoeften mogen helemaal geen voorwaarden worden gesteld. Verder kennen we voor deze groep gesloten detentiecentra, die sterk op gevangenissen lijken. Bij hongerstakingen staan daar isoleercellen klaar, terwijl het gros geen veroordelingen heeft.

Het Kinderpardon uit 2013 blijkt verder een debacle. 92 procent van alle aanvragen wordt in de praktijk afgewezen. Dat komt neer op het alsnog terugsturen van hier gewortelde en geïntegreerde kinderen – een duidelijke inbreuk. En zo gaat de lijst verder. Privacy staat hier onder druk door de nieuwe wet op de inlichtingendienst die te weinig beperkingen stelt aan massasurveillance en te makkelijk data deelt met buitenlandse veiligheidsdiensten.

Nee, ik ging gesticht weer naar huis. De economie mag dan groeien, de criminaliteit dalen, het paradijs is nog niet bereikt.

De auteur is juridisch commentator. Facebook: nrcrecht