Zuma pleegt coup tegen zijn eigen kabinet

Zuid-Afrika

President ontslaat minister Financiën en veertien andere bewindslieden.

Foto Reuters

Het scenario van president Jacob Zuma’s coup tegen zijn eigen regering lag al klaar. Het liefst had hij begin deze week willen afrekenen met de opstandelingen in zijn kabinet. In de eerste plaats met zijn minister van Financiën, Pravin Gordhan, een strenge boekhouder die wordt bewierookt door de markt en investeerders, en Zuma’s grootste sta-in-de-weg is bij de plundering van staatsbedrijven door zijn zakenvrienden.

Door onvoorziene omstandigheden moest Zuma wachten tot donderdagavond en toen sneed hij met één ferme haal negen ministers en zes staatssecretarissen uit zijn kabinet. Wraak. Deze vijftien zijn precies de bewindslieden die de afgelopen maanden hun onvrede durfden te laten blijken over de koers van Zuma.

De reden waarom hij dit niet eerder kón doen, was de dood, dinsdag, van Ahmed Kathrada, ANC-icoon en Nelson Mandela’s boezemvriend. Zuma moest wachten op de begrafenis, waarvoor hij – volgens de wens van de overledene – niet was uitgenodigd.

De plechtigheid liep uit op openlijke rebellie van partijgenoten tegen Zuma. Kathrada’s twee jaar oude brief waarin hij Zuma smeekte af te treden werd hardop voorgelezen, als een stem die sprak uit het graf. De minister van Financiën, wel uitgenodigd, pinkte een traan weg.

Dat was dinsdag. De lange messen kwamen donderdagavond. Toen het nieuws werd aangekondigd, raakte de nationale munt in een vrije val. Het was een herhaling van december 2015, toen Zuma ook al zijn minister van Financiën ontsloeg om hem in te ruilen voor een onbekend parlementslid, Des van Rooyen. Na vier woelige dagen op de aandelenbeurs en enorme druk van ministers werd Zuma gedwongen zijn besluit terug te draaien en Pravin Gordhan op Financiën te benoemen, een oudgediende die vertrouwen op de internationale markten geniet.

Dus waarom toch weer een coup op het ministerie van Financiën? Een groot deel van de verklaring zit bij de eigenaren van televisiestation ANN7, dat donderdagavond het ontslag van de ministers al kon melden voor het officieel was. ANN7 is een van de vele bedrijven in handen van de Indiase broers Gupta, die nauwe banden onderhouden met Zuma. Zo nauw, dat ze er van worden beschuldigd zelfs te beslissen over benoemingen van ministers en staatssecretarissen, inclusief Des van Rooyen. De Gupta’s werden in de afgelopen maanden gedwongen zich uit Zuid-Afrika terug te trekken en bedrijven te sluiten. Maar ze lijken met Zuma’s coup terug aan zet.

Het ontslag van de vijftien opstandelingen, bijna een kwart van het kabinet, is ook onderdeel van de felle strijd om de macht in aanloop naar het ANC-congres in december. Daar zal worden besloten over de opvolging van Zuma als partijleider. Zuma zelf hoopt dat zijn ex-vrouw, Nkosazana Zuma, wordt gekozen. Zij is net als hij een Zulu en Jacob gaat ervan uit dat zij hem zal beschermen tegen de honderden aantijgingen van fraude en corruptie die hem boven het hoofd hangen.

De andere kandidaat is de huidige vicepresident Cyril Ramaphosa, ooit Mandela’s favoriet. Die lijkt het kamp rond de minister van Financiën te steunen tegen Zuma, maar hij moet zijn spel voorzichtig spelen.

De onzichtbare spelverdelers, zo wordt gefluisterd, zijn de Russen. Er wordt al maanden gesproken over een deal die president Zuma met Moskou zou hebben gesloten voor de bouw van kernreactoren. Die bouw zal Zuid-Afrika naar schatting 1 biljoen rand, omgerekend circa 70 miljard euro gaan kosten. Minister Gordhan is fel tegenstander van de deal, maar de Russen hebben hun commissies volgens sommige bronnen al betaald.

Zuid-Afrikanen zijn bang te worden gedegradeerd tot ‘schroot’ door kredietbeoordelaars als Moody’s, waardoor lenen voor velen onbetaalbaar kan worden. De eerstvolgende beoordeling is volgende week. In hun verlangen naar greep op de staatskas, dreigen president Zuma en zijn zakenvrienden heel het land de afgrond in te storten.

    • Bram Vermeulen