Zuid-Afrikaanse president Zuma pleegt coup tegen eigen kabinet

Met het ontslag van de gerespecteerde minister van financiën en 14 andere bewindslieden stuurt hij de economie richting de afgrond.

Door onvoorziene omstandigheden moest Zuma wachten tot donderdagavond, en sneed toen met één ferme haal 9 ministers en zes staatssecretarissen uit zijn kabinet. Foto Nic Botha/ EPA

Het scenario van president Jacob Zuma’s coup tegen zijn eigen regering lag al klaar. Het liefst had hij begin deze week willen afrekenen met de opstandelingen in zijn kabinet. In de eerste plaats met zijn minister van Financiën, Pravin Gordhan, een strenge boekhouder die wordt bewierookt door de markt en internationale investeerders, en Zuma’s grootste sta-in-de-weg voor de plundering van staatsbedrijven door zijn zakenvrienden.

Door onvoorziene omstandigheden moest Zuma wachten tot donderdagavond, en sneed toen met één ferme haal 9 ministers en zes staatssecretarissen uit zijn kabinet. Alle 15 bewindslieden die in de afgelopen maanden in meer of mindere mate hun onvrede durfden te laten blijken over de koers Zuma. Wraak.

De reden waarom hij dit niet eerder kón doen, was de dood van ANC-icoon en Nelson Mandela’s boezemvriend Ahmed Kathrada, dinsdag. Hij moest wachten op die begrafenis, waarop de president zelf –een nadrukkelijke wens van de overledene- niet was uitgenodigd. De plechtigheid liep uit op een openlijke rebellie van de partijgenoten tegen Zuma. Kathrada’s twee jaar oude brief waarin hij Zuma smeekte om af te treden werd hardop voorgelezen, als een stem die sprak uit het graf. De minister van financiën, wel uitgenodigd, pinkte een traan weg.

Dat was dinsdag. De lange messen kwamen donderdagavond. Bij het breken van het nieuws tuimelde de nationale munt in een vrije val. Het was een letterlijke herhaling van december 2015 toen Zuma ook al zijn minister van Financiën ontsloeg om hem in te ruilen voor een volslagen onbekend kamerlid, ene Des van Rooyen. Na 4 woelige dagen op de aandelenbeurs en enorme druk van een aantal ministers werd Zuma gedwongen om zijn besluit terug te draaien en Pravin Gordhan op Financiën te benoemen, een oudgediende die groot vertrouwen op de internationale markten genoot.

Lees ook: President Zuma grinnikt terwijl zijn parlement bloedt

Aanloop ANC-congres

Dus waarom toch de coup op het ministerie van Financiën? Een groot deel van de verklaring zit bij de eigenaren van het televisiestation, ANN7, dat donderdagavond het ontslag van de ministers al kon melden, voor het officieel was. ANN7 is een van de vele bedrijven in handen van de Indiase broers Gupta, die nauwe banden onderhouden met Zuma. Zo nauw, dat ze er van worden beschuldigd zelfs te beslissen over benoemingen van ministers en staatssecretarissen, inclusief Des van Rooyen. De Gupta’s werden in de afgelopen maanden gedwongen zich uit Zuid-Afrika terug te trekken en bedrijven te sluiten, maar lijken met Zuma’s coup weer terug aan zet.

Het ontslag van de 15 opstandelingen, bijna een kwart van het kabinet, is ook onderdeel van de felle strijd om de macht in de aanloop van het ANC-congres, in december. Daar zal worden besloten over de opvolging van Zuma als partijleider. Zuma zelf hoopt dat zijn ex-vrouw, Nkosazana Zuma, wordt gekozen. Zij is net als hij een Zulu en Jacob gaat er van uit dat zij hem zal beschermen tegen de honderden aantijgingen van fraude en corruptie die boven zijn hoofd hangen. De andere kandidaat is de huidige vice-president Cyril Ramaphosa, ooit Nelson Mandela’s favoriet. Hij lijkt het kamp rond de minister van Financiën te steunen tegen Zuma, maar moet zijn spel voorzichtig spelen.

De onzichtbare spelverdelers, zo wordt gefluisterd, zijn de Russen. Er wordt al maanden gesproken over een deal die president Zuma met Moskou zou hebben gesloten voor de bouw van kernreactoren. Die bouw zal de Zuid-Afrikaanse economie naar schatting 1 biljoen rand, zo’n 70 miljard euro gaan kosten. Minister Gordhan is fel tegenstander van de deal, maar de Russen hebben hun commissies volgens sommige bronnen al betaald. Zuid-Afrikanen zijn al maanden bang te worden gedegradeerd tot ‘schroot’ door kredietbeoordelaars als Moody’s, waardoor lenen voor velen onbetaalbaar kan worden. De eerstvolgende beoordeling is volgende week. In zijn greep naar de staatskas, dreigen president Zuma en zijn zakenvrienden heel het land de afgrond in te storten.

    • Bram Vermeulen