Fotografie Giorgos Moutafis / Reuters

Wat design kan doen: ontwerpen voor vluchtelingen en andere wereldproblematiek

De tijd van de grote ego’s in de designwereld is voorbij. Ontwerpers willen bijdragen aan een betere wereld. „Samenwerken is het credo van de nieuwe generatie.”

Briljante ontwerpen voor een betere wereld. Dat is het uitgangspunt van What Design Can Do, de internationale designconferentie die in mei voor de zevende keer in Amsterdam wordt georganiseerd.

Met prijsvragen daagt de organisatie sinds vorig jaar ontwerpers uit om oplossingen te bedenken voor maatschappelijke vraagstukken. De respons op de eerste challenge was overweldigend. Typerend voor de nieuwe generatie ontwerpers, zegt Richard van der Laken, de drijvende kracht achter de conferentie. „De tijd van de grote ego’s in de designwereld is voorbij. Als je mij vijfentwintig jaar geleden als student had gevraagd wat ik wilde, dan had ik geantwoord: overal tegenaan schoppen, prijzen winnen, en vooral niet bij de gevestigde orde horen. Nu zeggen studenten dat ze de wereld beter willen maken. Samenwerken is hun credo.”

Een gesprek over de uitgangspunten van What Design Can Do, geïllustreerd met zes ideeën voor een betere wereld.

Design is niet alleen mooi

Je leidt al twaalf jaar een grafisch ontwerpbureau. Waarom richtte je in 2011 What Design Can Do op?
„We merkten dat opdrachtgevers design vaak beschouwen als iets wat over esthetiek gaat, over mooi maken. Daar is op zich niks mis mee. Ik houd zelf ook van mooie dingen. Maar wij wilden graag laten zien dat design meer kan zijn dan een mooie vaas. Met mijn compagnon Pepijn Zurburg nam ik regelmatig deel aan designconferenties. In India, in Zuid-Afrika. Wat typisch, zeiden we tegen elkaar, waarom bestaat dat niet in Nederland, designland bij uitstek? Zo kwamen we op What Design Can Do, een jaarlijkse bijeenkomst van de internationale designscene. En dan niet om het over mooie stoeltjes te hebben, maar over vraagstukken die ertoe doen. Er is ook een minder politiek correct antwoord. Door de crisis zaten we soms duimen te draaien. Een goed moment om een groot project op te zetten. Zo opportunistisch was het ook. Als Mozes niet naar de berg komt, dan moet de berg maar naar Mozes.”

Design is geen toverstokje waarmee alle maatschappelijke problemen verdwijnen

Wat was het uitgangspunt van de eerste conferentie?
„Het overkoepelende thema was ‘toegang’. Toegang tot informatie, toegang tot de stad. Een bevriende Italiaanse ontwerper kwam vertellen hoe Venetië wordt overspoeld door toeristen. En een van mijn helden kwam langs: Oliviero Toscani, de fotograaf van de Benetton-campagnes. De opzet was vrij studentikoos. De resultaten van de workshops in de Stadsschouwburg in Amsterdam konden ter plekke worden uitgeprint. Dat moest een soort reader opleveren met conclusies en voorstellen die we aan premier Rutte zouden aanbieden. Nee, dat is nooit gebeurd. In de loop der jaren hebben we de opzet van het symposium en de challenge scherper gemaakt, door steeds duidelijke, maatschappelijke vraagstukken centraal te stellen.”

Hoe kunnen ontwerpers bijdragen aan een betere wereld?
„Design is geen toverstokje waarmee alle maatschappelijke problemen verdwijnen. Daar heb je ook bedrijven, overheden en burgers voor nodig. Maar design heeft meer te bieden dan veel mensen denken.”

Wanneer besefte je voor het eerst dat design verschil kan maken?
„Dat gevoel heb ik al heel lang. Als stagiair bij Anthon Beeke [bekend grafisch ontwerper] leerde ik hoe belangrijk het effect van een ontwerp is. Anthon bracht met zijn affiches iets teweeg. Niet omdat ze zo mooi waren. Sterker nog: ze waren vaak best lelijk. Maar wel shockerend en daardoor reuze effectief.”

Vorig jaar schreven jullie de Refugee Challenge uit, een uitnodiging aan ontwerpers om oplossingen te bedenken voor het vluchtelingen­probleem in de wereld. Waarom?
„We kregen steeds vaker de vraag: Wat kan design nu werkelijk betekenen? Een terechte vraag. Hoe kunnen we de belofte inlossen die met de naam van onze organisatie is verbonden? Misschien, dachten we, is het goed om de internationale ontwerpgemeenschap uit te dagen om met oplossingen te komen voor een complex maatschappelijk vraagstuk. Toen we daarmee begonnen, had Europa een ongekend vluchtelingenprobleem. We zochten naar voorbeelden van hoe designers met dat probleem omgingen. We nodigden de ontwerper van Better Shelter uit, een revolutionaire vluchtelingentent, om op onze conferentie te spreken. En ook iemand van de IKEA Foundation, die de shelter had gefinancierd. De IKEA Foundation raakte zo enthousiast over ons idee voor een wereldwijde challenge dat ze ons introduceerde bij UNHCR [de vluchtelingenorganisatie van de Verenigde Naties]. Daarna ging het snel. Die twee partijen werden onze belangrijkste partners bij de prijsvraag.”

En?
„Normaal worden er zo’n 100 tot 200 ideeën ingezonden. Maar vlak voor de deadline liep hun server vast, zo veel ontwerpers wilden op het laatste moment nog een plan indienen. In totaal ontvingen we 631 inzendingen uit zeventig landen, crazy. Een internationale jury heeft vijf winnaars gekozen die ieder 10.000 euro kregen om hun plan uit te werken.”

Oh, een paar jokers die het vluchtelingen- probleem gaan oplossen

Kritiek

De prijsvraag kreeg ook kritiek. Zelfoverschatting van Trumpiaanse proporties, stelde de Volkskrant.
„Toen we begonnen wisten we dat er kritiek zou komen. ‘Oh, een paar jokers die het vluchtelingenprobleem gaan oplossen’, in die trant. Dat hebben we nooit beweerd. Op aanraden van UNHCR concentreerden we ons op vluchtelingen in stedelijke gebieden. Van de 60 miljoen vluchtelingen in de wereld zit 60 procent niet in kampen. De vraagstukken voor ontwerpers gingen over het traject dat ze moeten doorlopen bij aankomst in een nieuw land. Bijvoorbeeld: een vluchteling arriveert in Nederland en moet lang wachten, kan niet communiceren, zijn potentie blijft onbenut, enzovoorts.”

Sommige critici vroegen zich af voor wie de prijsvraag was bedoeld: voor vluchtelingen of voor de ontwerpers zelf?
„Natuurlijk bezorgt de challenge ontwerpers een goed gevoel. Dat is ook prima.”

En wat heeft het vluchtelingen concreet opgeleverd?
„Het project AgriShelter bijvoorbeeld, ontwikkeld door een Iraanse architect aan de universiteit van Milaan, wordt nu getest. De gemeente Milaan is geïnteresseerd om dit ontwerp voor tijdelijke opvang te adopteren. Een ander voorbeeld is Reframe Refugees, een foto-agentschap voor vluchtelingen. Dat is echt een vernieuwend idee. Al met al een mooi resultaat voor een pilot.”

In mei is de volgende conferentie. Komt er weer een challenge?
Lachend: „Nu een wat kleiner onderwerp: klimaatverandering. Op World Earth Day, 22 april, presenteren we de prijsvraag. De helft van de Amerikaanse bevolking ontkent de klimaatproblemen. En de helft van de Nederlanders staat onverschillig tegenover klimaatverandering.”

Zes ontwerpen voor een betere wereld

    • Arjen Ribbens