Steden kiezen het luchtruim: op het dak worden spectaculaire dingen gebouwd

Steden groeien niet alleen in de breedte, maar zoeken ook de hoogte op. Boven op daken worden spectaculaire restaurants, bars, parken en appartementen gebouwd. The sky is the limit.

Een penthouse in New York Foto Taschen

Vanaf negentig meter hoogte krijgt Amsterdam iets Madurodammerigs: een lieflijke, stille stad vol poppenhuisgebouwtjes. Zie eens hoe de Westerkerk in het zonnetje staat. En wat lijken de kantoorkolossen op de Zuidas ineens aandoenlijk klein.

Sinds mei vorig jaar heeft de hoofdstad een attractie erbij. Het observatiedek van de A’DAM Toren, het hoogste, publiek toegankelijke uitkijkpunt van de stad. Wie het uitzicht niet sensationeel genoeg vindt, kan plaatsnemen in een schommel die je met iedere zwaai even over de rand van het gebouw brengt. Daaronder zit restaurant Madam, een etage lager het ronddraaiende Moon. Met liflafjes op het bord krijgen de gasten daar een 360 graden panorama voorgeschoteld – in drie kwartier trekt de complete stad aan je voorbij.

Moon en het observatiepunt zijn gebouwd boven op de voormalige ‘Shell-toren’, een vijftig jaar oud kantoorgebouw op de noordelijke IJ-oever. Architecten noemen dat ‘luchtgebonden bouwen’. Aannemers spreken prozaïsch van ‘optoppen’. De stad verticaal verdichten door boven op bestaande bebouwing nieuwe woningen, dakterrassen, daktuinen, restaurants en bars te bouwen, is een fenomeen dat steeds meer in zwang raakt.

Lees ook: Joël Broekaert eet geijkte gerechten bij restaurant Moon

Islands in the sky

De Duitse uitgever Taschen heeft recent een groot overzichtsboek Rooftops gepubliceerd. Ruim 2,5 kilo zwaar en zo groot dat er bijna een dak­kapel op kan worden geplaatst. De Amerikaanse historicus Philip Jodidio beschrijft 47 dakbebouwingen uit vijf continenten. Met een voorkeur voor spectaculaire optopvoorbeelden. Eilanden in de hemel, islands in the sky.

Een oude vrachtwagen­container op een gedateerd gebouw in de schaduw van het Empire State Building in New York kan met goede wil worden bestempeld als low budget opbouw. Andere projecten vallen in de categorie ‘je gelooft het pas als je de foto’s hebt gezien’. Of op het dak hebt gestaan.

De meest extreme dak­opbouw is die van het Marina Bay Sands Hotel, de nieuwe landmark van Singapore, ontworpen door de Israëlisch-­Canadese architect Moshe Safdie. Boven op drie 190 meter hoge torens is een cruiseschip gestrand van 340 lang; dat is ruim drie keer de hoogte van de Domtoren in Utrecht. De punt van het schip steekt zonder ondersteuning 65 meter uit over de torens. Kan dat? Ja, dat kan.

Het Marina Bay Sands Hotel in Singapore
Foto iStock
Hedonistic Rooftop Penthouse in Kopenhagen, van JDS Architects
Foto Julien Lanoo / Taschen
Guzman Penthouse in New York
Fotografie Paul Warcol / Taschen

Nederlandse daken

Het hoteldak in Singapore is ’s werelds hoogste ‘skypark’. Met honderden bomen en een 146 meter lang zwembad kunnen duizenden bezoekers zich hier in zwemkleding on top of the world wanen. Het skypark is op de grond gebouwd en met veertien kranen naar boven getakeld. Kosten van het complex: 5 miljard dollar. In het boek staat één project uit Nederland: Kinderstad, de speelstad voor zieke kinderen op de bovenste twee etages van het VU Medisch Centrum in Amsterdam. Na dit ontwerp, daterend uit 2003, zijn in ons land wel spannender optop-projecten gerealiseerd.

Neem de Karel Doorman, het fraaie, zeventig meter hoge woningbouwcomplex dat drie jaar geleden in het hart van Rotterdam verrees boven op Ter Meulen, een winkelgebouw uit 1948. Die uitbreiding was vooral mogelijk door een extreem lichte stalen constructie, vijf keer zo licht als bij een traditioneel appartementengebouw.

Optoppen kan goedkoper zijn dan sloop en nieuwbouw. Er is geen nieuwe grond nodig. Het draagt bij aan een gelaagd stadsbeeld. En door het hergebruik van bestaande bebouwing is het duurzaam.

Nederland is een dichtbevolkt land, toch zijn de grootste Nederlandse steden relatief dunbevolkt. Binnen de ringweg van Parijs (de Périphérique intérieur) wonen bijvoorbeeld vier keer zoveel mensen als binnen de ring van Amsterdam, een gebied van vergelijkbare omvang. Optoppen is een voor de hand liggende mogelijkheid om de binnensteden van Amsterdam, Rotterdam en Den Haag uit te breiden.

Rotterdam als dakenstad

In samenwerking met de Branchevereniging voor Nederlandse Architectenbureaus (BNA) schreef Rotterdam vorig jaar een prijsvraag onder architecten uit. Voor drie bestaande gebouwen in het centrum vroeg het om optop-voorstellen. Met zijn centrum vol naoorlogse kantoorgebouwen met platte daken en een beton- of staalconstructie leent Rotterdam zich bij uitstek voor verticaal verdichten. De voordelen zijn evident. Optoppen kan goedkoper zijn dan sloop en nieuwbouw. Er is geen nieuwe grond nodig. Het draagt bij aan een gelaagd stadsbeeld. En door het hergebruik van bestaande bebouwing is het duurzaam.

Lees ook: Ook zorgen lijken kleiner aan de top

Rotterdam ontwikkelt in hoog tempo een indrukwekkende skyline. Die toename van wolkenkrabbers sluit aan bij een constatering van Jodidio in de inleiding van zijn boek: de aanslagen op het World Trade Center in New York hebben de populariteit van hoogbouw in steden niet geremd.

Rooftops maakt duidelijk dat in architectonisch opzicht the sky the limit is. Van een plichtmatig structureel element is het dak veranderd in een inspirerende plek, een toevluchtsoord waar stadsbewoners even kunnen ontsnappen aan urbane hectiek.

Een toevluchtsoord waar stadsbewoners ontsnappen aan urbane hectiek

Musea leggen tuinen op daken aan en ook bedrijven benutten het dak steeds vaker. Zo heeft het dak van het nieuwe hoofdkwartier van Facebook in Californië, een ontwerp van de Amerikaanse architect Frank Gehry, iets weg van een park. Het bedrijf moedigt werknemers aan om daar uit te rusten, te wandelen of te werken. Wonen op grote hoogte kan bijvoorbeeld in een van de appartementen van de Japanse architect Shigeru Ban, boven op een negentiende-eeuws gebouw op Broadway in New York. Indrukwekkend zijn de glazen buitenwanden die op zwoele zomeravonden compleet kunnen worden weggevouwen.

Het is ook heerlijk wegdromen bij de foto’s van dertien appartementen met tuin boven op de enige gashouder die in Berlijn nog overeind staat. Ook sensationeel: Le Loft Restaurant op de bovenste etage van Hotel Stephansdom in Wenen, van de hand van architect Jean Nouvel. Het plafond van de Zwitserse kunstenares Pipilotti Rist is een kleurenzee die opgaat in de hemel boven de stad.

    • Arjen Ribbens