Britse staatsburgers worden Belg, Fransman, Ier

Brexit voor kosmopolieten Britten die buiten Engeland wonen proberen een EU-paspoort te houden, via een andere nationaliteit. „Als Bono zijn bedrijf in Nederland mag registreren voor belastingdoeleinden, mag jij ook Ier worden voor Brexitdoeleinden”

Een man houdt een Europees paspoort vast. Duizenden mensen die voor de Europese Unie zijn, marcheerden op 25 maart door Londen om de zestigste verjaardag van de Europese Unie te vieren en om te demonstreren tegen het in gang zetten van de Brexit. Foto Noemi Gago/SIPA

Voor Europeanen wier leven zich binnen Europa afspeelt, was een paspoort de afgelopen decennia een anachronisme. Bij allemaal bleven de pagina’s onbestempeld, allemaal hadden ze dezelfde Bordeauxrode kaft van 125 millimeter hoog en 88 breed. Eén grenzeloze Europese Unie, één pas, één verenigd volk: de symboliek mocht er zijn.

Sinds deze week is daar verandering in gekomen. Woensdag overhandigde de Britse EU-ambassadeur in Brussel een keurige envelop met de eerste Dear John-brief uit de communautaire geschiedenis. Premier Theresa May liet weten dat de Britten wegwillen uit de Europese Unie. De komende twee jaar zal dat zorgen voor onderhandelingen zo complex en veelomvattend, dat ze zich volgens Britse historici kunnen meten met het Congres van Wenen (1815) en de Vrede van Versailles (1919). Dat waren sessies die de lijnen op de wereldkaart verlegden en de rechten en plichten van Europese onderdanen wijzigden. Bij de Brexit-gesprekken zal dat laatste niet anders zijn.

Vooral Europa-minnende Britten zijn bezorgd: wordt hun nationaliteit een nadeel? Wordt het moeilijker dromen na te jagen omdat zij een Brits rood boekje van 32 pagina’s in hun borstzak hebben in plaats van een rood boekje van 34 pagina’s?

NRC maakte een rondgang langs Britten die worstelen met hun nationaliteit en hun paspoort. Ze willen hun Europese identiteit niet verliezen. Nu trachten ze naast Brit ook Ier, Belg of Fransman te worden.

Wij doen dit vooral om praktische redenen, zeggen ze in eerste instantie. „Reizen met vier kinderen is al zwaar genoeg. Ik wil niet ook nog eens in de lange rij voor niet EU-onderdanen hoeven staan”, zegt de 39-jarige Clare O’Donnell. Zij woont met haar Nederlandse man in Washington DC, is Brits en opgegroeid in het grensgebied tussen Donegal (Ierse Republiek) en Derry (Noord-Ierland). Ze wil nu een Iers paspoort aanvragen.

De 47-jarige Judith Harris, advocaat te Londen, reist veel voor haar werk. „Ook met collega’s uit andere EU-lidstaten. Het zou niet fijn zijn om dan reisgenoten op te houden omdat ik in de langzame rij moet staan”, zegt ze. Zij heeft ook een Iers paspoort aangevraagd. Veel Britten hebben zichzelf sinds Brexit ter sprake kwam, afgevraagd of ze nog ergens Ierse roots hebben. Volgens de Ierse wet kun je tot twee generaties terug aanspraak maken op een Iers paspoort.

Paspoort-Ier

Een van die mensen is de Brit Joseph Haynes (29). Hij woont en werkt in Nederland. Zijn opa woont al heel lang in Londen, maar is in Noord-Ierland geboren. In de Britse krant The Guardian las hij vorig jaar dat hij dankzij zijn opa een Iers paspoort kan aanvragen. Alles bij elkaar werd hij voor 510 euro een paspoort-Ier. „Het is gek om nu staatsburger te zijn van een land waar ik alleen een paar keer op vakantie ben geweest”, zegt Haynes lachend. „Ik heb een Iers geschiedenisboek gekocht om me te verdiepen in wat vanaf nu ook mijn geschiedenis is.”

Als hij niet in Nederland had gewoond had hij ook een Iers paspoort aangevraagd om EU-burger te blijven, zegt Haynes. „Mijn vader zei laatst tegen me: als Bono zijn bedrijf in Nederland mag registreren voor belastingdoeleinden, dan mag jij ook Ier worden voor Brexitdoeleinden.”

Brexit vervreemdt mij van mijn eigen land.

Tom Parker. Hij vroeg de Belgische nationaliteit aan.

Vanuit Parijs zegt de 25-jarige Selina Sykes dat ze in eerste instantie om praktische redenen Belgische of Française wil worden. „Ik woon en werk in Parijs, heb Franse vrienden en merk weinig verandering sinds het Brexitreferendum. Soms maken we er een grapje over”, zegt Sykes, die voor een internationaal mediabedrijf werkt. „Ik verwacht niet dat ik hier opeens weg moet. Wel vrees ik een soort tweederangs burger te worden. Dat ik niet meer in aanmerking komt voor gezondheidszorg.”

In de ogen van Theresa May zijn mensen als Haynes, Sykes en Bono ongewortelde opportunisten. „Als jij gelooft dat jij een wereldburger bent, ben je nergens werkelijk een burger”, zei ze vorig najaar. Toch lijkt May met zo’n beschuldiging wereldburgers tekort te doen. Bijna geen van de mensen die deze krant sprak, handelt puur om praktische redenen.

Neem Tom Parker (43). Hij is de Britse directeur van een Brussels lobbykantoor, getrouwd met een Belgische met wie hij twee kinderen heeft die ook de Belgische nationaliteit bezitten. Zijn dochter gaat over anderhalf jaar studeren. „Ik dacht altijd dat het goed voor haar zou zijn een universiteit in het Verenigd Koninkrijk te kiezen”, zegt hij. Niet alleen staan die goed aangeschreven, Parker vond de gedachte aangenaam dat zijn dochter meer over zijn land leert.

Nu overweegt Parker zijn dochter op instellingen binnen de EU te wijzen. „Na Brexit worden Britse en Europese kwalificaties en opleidingen misschien niet meer automatisch wederzijds erkend”, zegt hij.

Als gevolg merkt Parker dat zijn identiteit en loyaliteit veranderen. „Een steeds groter en belangrijker deel van mijn leven speelt zich in de EU af. Door Brexit wordt dat versterkt”, zegt hij. Vorige week diende Parker in Brussel zijn aanvraag in om Belg te worden. „Ik ben onder de indruk van de gulheid. De Belgen staan toe dat ik zo maar een van hen word”, zegt Parker.

Natuurlijk, haast de lobbyist zich te zeggen, heeft hij de afgelopen jaren via het belastingstelsel een stevige economische contributie geleverd, maar toch blijft het indrukwekkend. „Ik merk dat ik meer richting de Belgische cultuur beweeg en wellicht afdrijf van mijn Engelse waarden en identiteit. Dat is de tragiek. Brexit vervreemdt mij van mijn eigen land.”

Wij, als Joden, weten hoe belangrijk het is altijd een rugzak met vertrekplan klaar te hebben”

Judith Harris. Ze vroeg een Iers paspoort aan.

Traditionele waarden staan onder druk, zeggen ook anderen. Judith Harris, de Londense advocaat, haalt haar familiegeschiedenis erbij. „Ik ben afkomstig uit de kleine Joodse gemeenschap van Belfast”, zegt ze. Rond 1890 vluchtte haar familie uit wat nu Wit-Rusland is voor de pogroms. Ze dachten met de boot naar Amerika te zijn gevlucht. Maar de havenstad waar ze afmonsterden bleek niet New York maar Belfast te heten. „Zo klinkt de familieoverlevering. Misschien is het te mooi om helemaal waar te zijn, maar de kern blijft overeind: het Verenigd Koninkrijk bood, als tolerant en gastvrij land een veilige haven.” Harris ziet de Brexit-stem deels als verwerping van dat Verenigd Koninkrijk.

Om haar Europese afkomst te eren, is ze uit gevoel voor solidariteit nu ook Ierse. De Ierse pas is voor haar een manier om zowel verbonden te zijn met het vreedzame Europa, verbeeld door Kohl en Mitterrand, hand in hand bij Verdun in 1984, als met het multiculturele en reislustige Europa van Erasmusuitwisselingen en goedkope EasyJet-tickets. Wat ook meespeelt is dat ze zich, weliswaar diep weggestopt in haar achterhoofd, zorgen maakt over tolerantie. „Ik voel mij nu zeker niet bedreigd in Londen, ik ben juist verliefd op de multiculturele identiteit van de stad. Maar wij, als Joden, weten hoe belangrijk het is altijd een rugzak met vertrekplan klaar te hebben”, zegt ze.

Iemand die meedoet aan een anti-Brexit demonstratie draagt een hoed met de Europese vlag. De demonstratie had plaats nadat Theresa May de Brexit in gang zette. foto Darren Staples/Reuters

Spelen met vuur

Brexit is een klap die veel op het spel zet, zegt ook O’Donnell, de Britse die in Washington woont. „Zeker in Noord-Ierland zijn heel veel mensen blij met de status quo”, zegt ze. Zij weet ook hoe het is als die status quo verloren gaat. O’Donnell zat op school aan de ene kant van de grens en woonde aan de andere kant. „Dit was voor de vredesakkoorden. Ik moest toen altijd langs de douanecontroles en identiteitschecks. Naar die situatie wil niemand terugkeren.”

Haar keuze voor een Iers paspoort is een vorm van protest voor de wijze waarop Theresa May bereid is in Noord-Ierland met vuur te spelen. O’Donnell: „De overgrote meerderheid van bewoners in Derry stemde voor Remain. De enige manier voor Noord-Ierland om daadwerkelijk binnen de EU te blijven is via hereniging met Ierland.” Mensen, ook aan katholieke zijde, zijn bang voor de krachten die ontketend worden, zegt ze. „Ik wil daar op een manier solidair mee zijn.”

Ooit had ze al een Ierse pas, maar liet die verlopen. „Als ik daar een kopie van vind, is de aanvraag simpel. Zo niet, dan moet ik weer alle documenten opduikelen. Ik moet bewijzen dat mijn ouders in Ierland geboren zijn”, zegt ze. Ze heeft nu haar hoop gevestigd op de priester die haar huwde. Misschien heeft hij in een lade nog een kopie liggen. Inclusief paspoorten en aanvullende documenten voor haar vier kinderen is ze een paar honderd dollar kwijt. Solidariteit en makkelijk reizen klinken mooi, maar vergen door Brexit wel tijd, moeite en geld.