Portret van een hiphoplegende: Mos Def neemt afscheid

Mos Def

Rapper, acteur en activist Yasiin Bey, beter bekend als Mos Def, treedt op in Amsterdam in het kader van zijn afscheidstour. Portret van een hiphoplegende die al jaren worstelt met zijn carrière.

Foto Getty Images

Nog twee concerten in Paradiso in Amsterdam en dan zal Yasiin Bey (43), rapper, acteur en activist uit Brooklyn, New York en beter bekend onder zijn vroegere artiestennaam Mos Def, niet meer live te zien zijn in Nederland. De rapper is „gestopt met het maken van muziek”, meldt Paradiso en zal hierna niet meer op tour gaan. Eind 2016 gaf Bey in de Verenigde Staten ook al vier shows waarmee hij „afscheid nam”.

Aankondigen dat je met pensioen gaat, kan voor artiesten een manier zijn om nieuw werk of een tour extra urgentie te geven. Zo ging Jay Z in 2003 met veel rumoer met pensioen – een afscheidsalbum, afscheidsinterviews, een afscheidsconcert in Madison Square Garden, een afscheidsfilm – om drie jaar later met evenveel bombarie zijn ‘comebackalbum’ Kingdom Come uit te brengen.

De ‘afscheidstour’ van Yasiin Bey – geboren als Dante Terrell Smith – heeft een curieuze timing; hij heeft net een slecht ontvangen album uitgebracht als onderdeel van het duo Dec. 99th en heeft aangekondigd dat er dit jaar nog twee volledige en voltooide albums van hem moeten verschijnen. Op stapel staan nog een samenwerking met producer Mannie Fresh uit New Orleans, As Promised, en het album Negus In Natural Person dat hij afgelopen jaren in Londen opnam met dj’s en producers Lord Tusk en Steven Julien (Funkineven). Je zou de tour evengoed een comeback kunnen noemen; de afgelopen jaren bleef Bey als muzikant grotendeels buiten de schijnwerpers.

Toch lijkt er bij Bey meer te spelen dan de aandrang zijn nieuwe albums en wereldtour een zweem van exclusiviteit te geven. Bey, die in 1998 met zijn groep Black Star debuteerde met de hiphopklassieker Mos Def & Talib Kweli Are Black Star, worstelt al jaren met zijn carrière. Bij optredens kwam hij ontstellend laat of niet opdraven. En wanneer hij er was, stelde hij steeds vaker teleur. Ook kondigde Bey vorig jaar op de website van Kanye West aan dat hij niet alleen met pensioen ging „van de muziekindustrie” maar ook „van Hollywood”; Bey is naast muzikant een succesvol acteur, met rollen in onder meer speelfilms 16 Blocks, The Italian Job, Monster’s Ball en Bamboozled en als ‘brother Sam’ in hitserie Dexter.

Wereldburger

De afgelopen jaren verbleef Bey onder meer langere periodes in Londen en Zuid-Afrika, bewust op afstand van de entertainmentindustrie in de VS. Begin vorig jaar werd hij Zuid-Afrika uitgezet omdat hij zijn toeristenvisum had overschreden, illegaal in het land zou hebben verbleven en als identiteitsbewijs alleen een ‘wereldpaspoort’ had – een activistisch document dat niet door overheden wordt erkend en waarmee Bey als ‘wereldburger’ afstand wilde nemen van zijn Amerikaanse staatsburgerschap.

De in Londen wonende Nederlandse projectmanager Samira Hamid Sharifu (41) leerde Bey backstage kennen bij een festival in Kroatië en raakte met hem bevriend. Bey verbleef de afgelopen jaren langere periodes in haar flat waar hij de producers leerde kennen met wie hij Negus In Natural Person opnam. Hamid Sharifu was curator voor Beys internetplatform A Country Called Earth, zorgde dat zijn nieuwe album kon worden opgenomen in de studio van Mark Ronson, en reisde met hem mee naar Zanzibar en Zuid-Afrika. Volgens haar is de koek bij Bey echt op. „Hij zal niet meer gaan toeren en geen films meer maken in Hollywood. Hij is volgens mij vooral klaar met het product Mos Def zijn.”

Superieure MC

Mos Def debuteerde als soloartiest twintig jaar geleden met single ‘Universal Magnetic’, waarin hij zich op een droge kick- en snaredrum een superieure en soepele MC toonde. Op het in die tijd toonaangevende underground-label Rawkus Records bracht hij met Talib Kweli als Black Star het album uit waarop de twee de stijl van de Native Tongues-beweging (onder meer De La Soul en A Tribe Called Quest) met hernieuwde energie omarmden met sociaal betrokken teksten en uit geweldige samples opgetrokken beats, een jaar later gevolgd door Beys solodebuut Black On Both Sides dat vergelijkbare impact had.

Bey groeide uit tot een bijzonder veelzijdige, boeiende, activistische artiest. Een trotse b-boy uit Brooklyn met een melodieuze muzikaliteit die wervelend rapt, zingt, toast en dicht. Hij koos na het succes van zijn vroege platen nadrukkelijk voor zijn carrière als acteur en trad op met project Black Jack Johnson, waarin hij met muzikanten uit onder meer Living Colour en Bad Brains een mengeling van rap en rock liet horen. Pas eind 2004 kwam zijn tweede album The New Danger uit; een rock georiënteerd album waarmee Bey onderstreepte dat rock van oorsprong zwarte muziek is.

Op het hoogtepunt van het glimmende-pakkentijdperk van Puff Daddy en zijn Bad Boy-label, was Bey een vaandeldrager geweest voor sociaal bevlogen rap; een vurige en overtuigende MC die rapte over de worstelingen van zijn gemeenschap, zwart zelfbewustzijn stimuleerde en scherpe vraagtekens zette bij het lege stereotype van knetterstoned hiphopmaterialisme. Gaandeweg werd Bey ongemakkelijker met zijn rol in de muziekindustrie en het omgaan met de verwachtingen van zijn publiek. Bij optredens kwam hij vaker gesloten en in zichzelf gekeerd over. Hij wilde het publiek niet meer opzwepen met zijn bekendere werk, zocht het muzikale experiment en hield saaie, langdradige monologen.

Akelige clip

Het sterkste wat Bey de afgelopen jaren uitbracht, was een activistische videoclip in 2013 waarin hij vrijwillig de procedure onderging waarmee de gevangenen in Guantánamo Bay gedwongen gevoerd zouden worden. Het is een akelige clip waarin een vastgeketende Bey steeds wanhopiger wordt en in tranen uitbarst.

Hamid Sharifu maakte Bey de afgelopen jaren van dichtbij mee en heeft niet het idee dat zijn creatieve vuur is gedoofd. Ze zag hem mompelend in haar flat ijsberen en „zonder pen en papier” raps schrijven op de steeds opnieuw afgespeelde beats van haar Londense vrienden. „Daarna nam hij die raps in de studio in één keer op. Ik heb hem op heel diverse geluiden zien rappen, zelfs op de post-punk en new wave die Lord Tusk in zijn radioshow draait. Binnen twee seconden rapte hij erop alsof hij de muziek al jaren kent. In de studio met rapper A$AP Rocky bleef een brandalarm afgaan en maakte Yasiin daar maar een track omheen. Rocky zat met open mond toe te kijken.”

Het is het reguliere artiestenbestaan waar Bey nu afscheid van neemt, denkt Hamid Sharifu. „Toeren, een album maken, een film opnemen, promotie. We brainstormen nu over nieuwe, innovatieve manieren waarop hij zijn muziek aan de wereld kan presenteren.” Er is een te groot gat ontstaan tussen wat Bey wil en wat zijn publiek live van hem verwacht, zegt ze. „En Yasiin is een gevoelig persoon. Zodra hij merkt dat hij het publiek niet met zich meekrijgt, voelt hij dat en zit hij slecht in zijn vel. Maar een crowd pleaser als zijn hit ‘Ms. Fat Booty’ wil hij bijvoorbeeld echt niet meer spelen. Het past niet meer bij wie hij nu is.”

Yasiin Bey treedt 3 en 11 april op in Paradiso, Amsterdam.
    • Saul van Stapele