Recensie

300 films over mensen aan het werk (en vooral op weg naar huis)

Tentoonstelling De Duitse kunstenaar Harun Farocki weet zelfs over de onderhandelingen met een investeerder een boeiende film te maken. Deze en andere films zijn te zien op zijn expositie over mensen aan het werk.

La Sortie de l'Usine Lumière à Lyon (1895)

Zes mensen rond een tafel en een camera op een statief. Dat is alles wat filmer/kunstenaar Harun Farocki in 2004 nodig had voor de documentaire ‘Nicht ohne Risiko’. De film gaat over een ingenieur die een succesvolle manier heeft uitgevonden om de druk op assen van auto’s en andere machines te meten. Na enkele tegenslagen en ondanks hoopgevende orders uit de racewereld heeft zijn bedrijf nieuw geld nodig. Farocki mocht met zijn camera zeven uur lang aanwezig zijn bij de onderhandelingen met een durfinvesteerder en vatte dat samen in 50 spannende minuten.

Filmtechnisch kan een documentaire niet eenvoudiger en saaier zijn dan ‘Nicht ohne Risiko’. Op de slotscène in een pizzeria na, is de locatie steeds een sfeerloos vergaderzaaltje. De ingenieur en zijn financiële raadgever zitten tegenover de investeerders. De camera zwenkt langzaam naar wie het woord neemt, of blijft kijken naar wie luistert. Soms zoomt Farocki in. De hele tijd zit je discreet mee aan tafel.

‘Counter Music’ heet de eerste grote tentoonstelling van Harun Farocki in Duitsland sinds hij in 2014 op 70-jarige leeftijd overleed. Het Haus der Kunst in München heeft een keuze gemaakt uit zijn films over werkende mensen. Een onderwerp dat Farocki fascineerde en waar volgens hem een taboe op rustte. In speelfilms zie je volgens hem vrijwel nooit mensen aan het werk, maar wel heel vaak hoe ze daarna naar huis gaan. Alsof het leven pas begint bij het verlaten van de poort. Hij vond het veelbetekenend dat ook de allereerste film ooit publiek vertoond arbeiders laat zien die in 1895 snel de fabriek van filmpionier Lumière in Lyon verlaten.

Intiem

Farocki werkte vanaf de jaren zeventig voor de WDR en andere Duitse zenders. Op de expositie in München zijn nog twee van zijn tv-documentaires te zien. In één volgt hij de werkzaamheden op een fotosessie voor Playboy (‘Ein Bild’, 1983), op de andere ben je aanwezig bij Unilever in Hamburg waar deskundigen het flexibele kantoor komen invoeren (‘Ein neues Produkt’, 2012).

Het heerlijke aan Farocki’s films is dat hij daarin zelf totaal afwezig is. Hij registreert echte gesprekken van echte mensen aan het werk. Het vertrouwen en de toegang die hij krijgt zijn enorm. Voor Farocki is de werkvloer een bron van spannend drama. Hij signaleert rollen, machtsverhoudingen en verborgen doelen. Hij benadrukt niets en dringt nooit een mening op. Hij toont wat hij aantreft. Naar het resultaat kijk je als naar een natuurdocumentaire. Bij de Playboy-fotosessie bewonder je het zakelijke vakmanschap van decorbouwers, assistenten, fotograaf en naaktmodel. Er is totaal geen opwinding of gêne, iedereen doet gewoon zijn werk.

Bij de ingenieur en zijn investeerder gaat het gesprek over patenten, vertrouwen in de toekomst, aandeelpercentages. De investeerder wil voor zijn geld macht in het bedrijf en er rijker van worden. Maar bij de ingenieur gaat het over meer dan geld en risico, voor hem ligt zijn droom, zijn toekomst, en die van zijn personeel op tafel. Iets dat intiemer is dan seks, maar door Farocki koel en zonder effectbejag wordt vastgelegd. Dat men hem als buitenstaander bij zulke gevoelige gesprekken toeliet is een bewijs van respect voor zijn vakmanschap.

Propaganda

Farocki’s filmcollage ‘Arbeiter verlassen die Fabrik’ (1995) begint met de beroemde 45 seconden uit 1895 van Lumière. Uit honderd jaar beeldgeschiedenis laat Farocki tientallen vergelijkbare scènes zien uit speelfilms, documentaires en journaals, zoals van een dreigende staking in 1975 bij VW in het Oost-Friese Emden. Arbeiders verlaten de fabriek en negeren bijna allemaal de vakbondsmensen die voor de poort vanuit een autootje met luidsprekers oproepen tot protest tegen het verplaatsten van de productie. Ze lopen haastig door, soms op een drafje. Door de poort, snel naar huis. Net als in de Lumière-film. Het vakbondswagentje laat Farocki rijmen met een fiatje met luidsprekers uit een film van Michelangelo Antonioni uit de jaren vijftig. En als de vakbondsmensen een socialistisch strijdlied laten horen, legt hij een link met een Sovjetfilm over een Hamburgse havenstaking in de jaren dertig. ‘Arbeiter verlassen die Fabrik’ is meer een video-essay, dan een documentaire.

Arbeid

Vanaf midden jaren negentig gaat de kunstwereld Harun Farocki waarderen en worden zijn films op exposities en in musea vertoond. Hij reageert daarop met installaties met meerdere schermen. ‘Counter Music’, waarmee de expositie opent, is daarvan een geslaagd voorbeeld. In het jaar dat Lille culturele hoofdstad van Europa was, 2004, gaf de stad hem toegang tot de gemeentelijke camera’s, zoals bewakingscamera’s op straat, die van de TGV-spoorlijn en van een verkennerrobot in de riolen. 1200 in totaal. Hij monteerde daaruit een film op twee schermen over toezicht en de geschiedenis van arbeid.

Als filmmaker was het Farocki natuurlijk opgevallen dat sinds de jaren negentig niet alleen overheden en bedrijven overal camera’s zijn gaan gebruiken, maar dat ook gewone mensen steeds betere apparatuur kregen. Hij zag dat als een kans om de gesignaleerde lacune in de filmgeschiedenis aan te pakken. In 2011 begon hij samen met Antje Emann het project ‘Labour in a Single Shot’. In vijftien steden, van Lodz tot Rio de Janeiro en van Bangalore tot Tel Aviv, legde hij in workshops uit hoe iedereen in één shot van maximaal 2 minuten arbeid kan vastleggen.

300 films

Uit de 300 films die dat opleverde laat Haus de Kunst er 75 zien in een kring van 15 tv-schermen. Het is fascinerend om daar tussen te staan en om je heen zo veel mensen zo verschillend aan het werk te zien. Slagers, slopers, visfileerders, archiefbeambten, leersnijders, showdanseressen, ijsblokverkoper, waterbezorger, fietskoeriers, straatartiesten, spoorwegarbeiders, glasblazers, parkeerwachters, diamantwerkers, matrasstikkers, filmscenariobeoordelaars, boomchirurgen, hoefsmeden, koks, politieagenten, straatkrantverkopers, kosjere broodkneders, enzovoort.


Mijn favoriet is een orthodoxe broodkneder uit Tel Aviv. Hij zit achter een metalen mengschaal in een met witte vellen papier afgescheiden hokje in een bakkerij. Hij roept „meel!” en van links komt een hand tussen het papier door en stort het in zijn bak. De broodkneder roept „Water!”, en het komt van rechts. Hij roert het snel met tien vingers en kneedt dan even. Meteen komt iemand die de homp deeg aanpakt en naar een bakker brengt die het met een hefboom verder kneedt. In het papieren tentje klonk intussen al weer: „Meel! Water!”

Het is Harun Farocki gelukt: beelden van mensen aan het werk zijn niet langer zeldzaam. Op Labour-in-a-single-shot.net zijn alle 300 films te zien. Maar dan mis je het spektakel van de zaal in het Haus der Kunst waar al die mensen op vijftien schermen bezig zijn terwijl hun geluid de ruimte vult.

    • Dirk Limburg