Formatieblog

Onderhandelaars in gesprek over financiën

Automatische verversing

Financiën adviseert formateurs

Wie zich afvroeg waar het ministerie van Financiën zich tijdens de beleidsluwe periode van campagne en formatie zoal mee bezighoudt, kreeg vandaag het antwoord. Maandagochtend publiceerden de ambtenaren van het departement dat over begrotingszaken en belastingmaatregelen gaat een lijvig document met honderden suggesties voor de onderhandelaars aan de formatietafel.
De 'Ombuigings- en intensiveringslijst 2017' bevat een overzicht van tal van mogelijke bezuinigingsmaatregelen - vorig jaar al eens als intern document verstrekt aan politieke partijen die hun verkiezingsprogramma's aan het schrijven waren. Plus een lijst mogelijke investeringen en andere maatregelen die de overheidsuitgaven juist opvoeren. Die laatste lijst is gebaseerd op de verschillende verkiezingsprogramma's en de doorrekening daarvan door het Centraal Planbureau, Keuzes in Kaart dat in februari verscheen.
Voor de onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en GroenLinks is het document van Financiën een praktisch handboek om er steeds bij te pakken: wat kost een bepaalde maatregel in de komende vier jaar en wat betekent die structureel voor de rijksbegroting? Is deze maatregel eigenlijk wel uitvoerbaar en hoe lang duurt het voor die kan worden ingevoerd?
Uit een eerste inventarisatie blijkt dat een tiental maatregelen voor de uitvoeringsinstanties, zoals de Belastingdienst, niet uitvoerbaar zijn, zoals een beperking van het polisaanbod van zorgverzekeraars of het afschaffen van de overdrachtsbelasting voor starters op de woningmarkt.
De opstellers van de lijst benadrukken in hun inleiding dat het document van bijna 500 pagina's niet is bedoeld om het beleid van de nieuw te vormen regering te beïnvloeden. 'De lijsten zijn opgesteld door de ambtenaren van Financiën en zeggen niets over de politieke wenselijkheid.'

Knot: moment om verkeerde dynamiek te doorbreken

De partijen die een nieuw kabinet gaan vormen moeten nu het economisch beter gaat de verleiding weerstaan te veel extra geld uit te geven. Dat was de boodschap van Klaas Knot, de president van De Nederlandsche Bank (DNB) vrijdag in een gesprek met de onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en GroenLinks. "Ik heb nog een keer gewezen op het 'hollen en stilstaan'-karakter van de Nederlandse economie. Het zou een goede zaak zijn als de begroting daar de komende jaren geen extra impuls aan geeft."


Foto ANP / Remko de Waal

Knot doelt met zijn uitspraken over het in zijn ogen te ‘procyclische' karakter van de staatsbegroting. De overheid moet altijd flink bezuinigen in tijden van recessie en versterkt daardoor die recessie verder. Andersom krijgt de hoogconjunctuur vaak een extra zet uit Den Haag, omdat de overheid dan meer uitgeeft. Zo’n hoogconjunctuur is er nu: het CPB verwacht dit jaar 2,1 procent bbp-groei. Knot noemt dit patroon "hollen en stilstaan".

Of de onderhandelaars vatbaar waren voor zijn boodschap was afwachten, zei Knot. Hij vindt de huidige economische omstandigheden "een uitstekend moment om de begroting in langetermijnperspectief te plaatsen". Zo kan volgens hem "de verkeerde dynamiek worden doorbroken die we de afgelopen jaren en decennia hebben gezien".

Naast Knot waren ook CPB-directeur Laura van Geest en Manon Leijten, voorzitter van de Studiegroep Begrotingsruimte, te gast bij de onderhandelaars. Zij stonden de pers na afloop niet te woord.

De onderhandelaars zelf wilden weinig kwijt over wat ze met de adviezen van Knot en de anderen zouden doen. D66-leider Alexander Pechtold noemde de adviezen "zinnig" en zei dat zijn partij "altijd zuinig en zorgvuldig is als het om geld gaat". Sybrand Buma (CDA) zei dat de onderhandelaars hun voordeel met de adviezen gingen doen. VVD-leider Mark Rutte was voorzichtig met zijn commentaar. "Alles wat ik zeg over wat we gehoord hebben wordt toch weer geïnterpreteerd. Laat ik het erbij houden dat het nuttig was om bijgepraat te worden".

Panel NRC: formatiepoging met GroenLinks zal mislukken

Het Politiek Panel van NRC denkt trouwens dat de huidige formatiepoging met GroenLinks niet zal slagen. Ruim 70 procent van de insiders denkt dat de huidige besprekingen zullen mislukken. Sowieso verwacht het panel een lange formatie: bijna 60 procent denkt dat er pas na 1 juli een nieuw kabinet is. Ruim de helft van de insiders denkt dat er uiteindelijk een kabinet komt dat bestaat uit VVD, CDA, D66 en ChristenUnie. Iets minder dan een derde verwacht een kabinet met VVD, CDA, D66 en GroenLinks.

In deze eeuwenoude kamer onderhandelen de partijen

De formatiebesprekingen vinden de komende weken (en misschien wel maanden) plaats in de Stadhouderskamer in de Tweede Kamer. Onze verslaggever Titia Ketelaar dook in de geschiedenis van deze bijzondere kamer. Binnenhofkenners zeggen vrijdag in NRC dat de Stadhouderskamer de mooiste kamer van het complex is.

Het is het meest oorspronkelijke vertrek in het oudste gedeelte van het Haagse hof. Een voorkamer, géén achterkamer. En op wat kleine aanpassingen na – licht, verwarming en nieuwe stoelen – ziet hij er nog precies zo uit als toen stadhouder Willem V er in 1790 zijn werk- en ontvangstkamer had.

Oud-premier Dries van Agt vertelt dat hij voor aanvang van een bespreking in de Stadhouderskamer „van top tot teen, van kruis tot kruin, vervuld van het idee dat Nederland een grote natie is geweest”.

Foto David van Dam

Onderhandelaars in gesprek over financiën

Na het eerste korte gesprek van woensdag, waarin vooral werkafspraken werden gemaakt, komen de onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en GroenLinks deze vrijdag om 12.00 uur weer bij elkaar. Nog niet om echt te onderhandelen, maar deze keer om de financieel-economische situatie van het land te bespreken. De partijen en informateur Schippers krijgen tijdens het gesprek bezoek van Klaas Knot, de president van De Nederlandsche Bank (DNB), CPB-directeur Laura van Geest en Manon Leijten, secretaris-generaal van het ministerie van Financiën en in die hoedanigheid ook voorzitter van de Studiegroep Begrotingsruimte, die altijd voor de verkiezingen advies uitbrengt over de rijksbegroting.

Wat Knot, Van Geest en Leijten de onderhandelaars gaan adviseren laat zich al goed raden. Knot zei donderdag nog bij de presentatie van het jaarverslag van DNB dat een volgend kabinet weliswaar ruim bij kas zit, maar er goed aan zou doen om de komende periode een buffer op te bouwen voor slechte tijden. Oerhollandse zuinigheid dus. CPB-directeur Van Geest zei bij de jongste CPB-raming van vorige week vrijdag iets vergelijkbaars. "Nederland heeft het talent om in goede tijden te veel uit te geven", sprak ze. "Het zou goed zijn om nu eens niet in die val te trappen."

Topambtenaren: niet te veel details in regeerakkoord graag

Het is de formatiedag van de oproepen. Waar DNB-president Klaas Knot de onderhandelaars donderdag opriep ondanks de goede economische tijden op de centen te letten, vragen de hoogste ambtenaren om een niet te gedetailleerd regeerakkoord. In een brief aan informateur Schippers schrijven de secretarissen-generaal van alle ministeries dat in een regeerakkoord volgens hen vooral de doelen moeten staan die het kabinet wil bereiken en niet de manier waarop dat zou moeten. De “concrete uitvoering” van beleidsvoorstellen blijkt vaak moeilijker te zijn “dan vooraf werd voorzien”, leert de ervaring met eerdere regeerakkoorden.

De topambtenaren vrezen ook bezuinigingen op de overheid zelf. In de brief vragen ze de onderhandelende partijen niet te veel te bezuinigen op het overheidsapparaat. Als er meer dan 1,5 procent wordt bezuinigd zal dat volgens hen leiden tot “merkbaar kwaliteitsverlies en minder dienstverlening”. Ook willen de ambtenaren geen grootschalige reorganisatie van de verschillende ministeries.

Knot: nieuw kabinet moet op de centen letten


Foto ANP

Een volgend kabinet mag dan wel ruim bij kas zitten, per saldo meer geld uitgeven is nu niet verstandig, vindt president Klaas Knot van De Nederlandsche Bank. Veel beter kunnen de partijen die nu deelnemen aan de formatiebesprekingen een buffer opbouwen voor slechte tijden, zei hij donderdag bij de presentatie van het DNB-jaarverslag.

Een begrotingsoverschot van "zo’n 1 procent" van het bruto binnenlands product (bbp) is nodig in economisch goede tijden om voldoende marge te hebben om in tijden van tegenspoed aan de EU-begrotingsregels te voldoen, zei Knot tijdens een persconferentie. EU-landen mogen een begrotingstekort hebben van maximaal 3 procent van het bbp.

Lees het nieuwsbericht over DNB-jaarcijfers: Knot: nieuw kabinet moet op de centen letten

Volgens Knot is er "beperkte budgettaire ruimte". "Gelukkig hoeft er niet te worden bezuinigd. Tegelijkertijd is er ook geen ruimte voor het grote uitgeven", zei de DNB-president. Als een volgend kabinet bepaalde uitgaven wil "intensiveren", moet het op andere terreinen "ruimte vrijmaken", meent Knot.

De oproep van DNB komt op een politiek gevoelig moment. Het Centraal Planbureau (CPB) presenteerde vorige week ramingen waarin het huidige begrotingsoverschot (0,3 procent in 2016) zal oplopen naar 1,3 procent in 2021, aan het einde van de nieuwe regeerperiode. Maar het CPB gaat uit van ongewijzigd beleid. Waarschijnlijk is juist dat nieuwe coalitiepartijen meer willen uitgeven.

Artsen lobbyen tegen 'voltooid leven'

Er wordt deze formatie wel erg opzichtig gelobbyd voor, en vooral ook tegen, mogelijke plannen in het regeerakkoord. Woensdagavond kwam van dat laatste weer een mooi voorbeeld: artsen willen niet dat er een wet komt die het mogelijk maakt gezonde mensen te helpen bij zelfdoding als zij hun leven voltooid achten. Dit blijkt uit onderzoek van artsenfederatie KNMG, die meer dan 1400 artsen consulteerde. De artsen vrezen „uitholling van de bestaande euthanasiepraktijk”. Het kabinet kwam in oktober met een voorstel voor een 'voltooidlevenwet' die een zelfgekozen dood van niet-zieke mensen zou moeten faciliteren.

De KNMG heeft ook een brief aan informateur Edith Schippers gestuurd, pikant genoeg als minister van Volksgezondheid een van de initiatiefnemers van het voorstel. Aan de onderhandelingstafel belooft de voltooid leven-discussie lastig te worden. Het CDA is tegen, maar zo’n wet geldt juist als een van de ‘zelfbeschikkingsjuwelen’ van D66. De ChristenUnie, die mogelijk later in de formatie een rol gaat spelen, heeft al gezegd niet in een regering te gaan met partijen die het voorstel steunen.

Lees ook het achtergrondstuk: Huiver bij artsen voor nieuwe wet

Hoewel deze artsenlobby best nog eens wat invloed op de onderhandelingen kan hebben, komen de meeste lobby-initiatieven nu rijkelijk laat, zeggen ervaringsdeskundigen tegen NRC. Een effectieve lobby verloopt via de ‘binnenroute’, langs ambtenaren en verkiezingsprogramma’s. Toch zien we deze weken veel alarmerende advertenties en oproepen in media - de ‘buitenroute’. Zelfs Jan Peter Balkenende, die sinds zijn vertrek als premier geen journalist meer te woord wil staan, kwam er deze week aan te pas om er namens ‘het bedrijfsleven’ op aan te dringen dat een nieuw kabinet haast maakt met vergroening.

Onderhandeld wordt er deze donderdag overigens niet. CDA-leider Sybrand Buma zit op Malta voor een conferentie met andere Europese christendemocraten. Daarom gaan de besprekingen vrijdag verder. Informateur Schippers spreekt ondertussen wel met de onderhandelingsteams over welke thema's wanneer volgende week besproken gaan worden.

Jongeren GroenLinks betreuren stem tegen motie manifest Jan Terlouw

Het wordt dé grote uitdaging voor GroenLinks-leider Jesse Klaver de komende weken tijdens de voor hem toch al niet gemakkelijke formatieonderhandelingen met VVD, CDA en D66: de eigen achterban tevreden houden. Die staat bekend als zeer kritisch en zal zich ongetwijfeld gaan roeren. Klaver stuurde vorige week een nieuwsbrief waarin hij beloofde de achterban regelmatig bij te praten over de voortgang van de onderhandelingen.

De eerste kritiek tijdens deze prille formatiefase komt van Dwars, de jongeren van GroenLinks. Zij laten woensdag weten dat ze niet blij zijn dat de GroenLinks-fractie dinsdag in het Kamerdebat over de formatie tegen een motie van de Partij voor de Dieren stemde. In die motie riep Marianne Thieme de onderhandelaars op het manifest van D66-prominent Jan Terlouw als vertrekpunt te nemen bij de kabinetsformatie. In dat manifest, dat Terlouw en de politieke jongerenorganisaties in februari presenteerden, staat onder meer dat Nederland alle afspraken uit het klimaatakkoord van Parijs moet nakomen en dat het principe van 'de vervuiler betaalt' uitgangspunt van beleid moet zijn.

Toen het manifest in februari werd gepresenteerd, twitterde Klaver enthousiast over de "prachtige contouren van een progressief kabinet". Maar dinsdag wilde GroenLinks, net als D66 (de partij van Terlouw), de motie van Thieme niet steunen. Dwars-voorzitter Noortje Blokhuis vindt dat "betreurenswaardig". "Het manifest geeft aan dat voor deze doelen heel veel steun is bij jongeren, ook op rechts. We snappen dat het nog vroeg is in de formatie, maar roepen de fractie op om dit manifest heel serieus als richtlijn te blijven nemen."

Is Dwars bang dat GroenLinks aan de onderhandelingstafel te veel zal inleveren? Nee, zegt Blokhuis, ze heeft er vertrouwen in dat het onderhandelingsteam van GroenLinks "idealistisch" zal blijven in de gesprekken met VVD, CDA en D66. Hoewel ze er "toch een beetje een hard hoofd in heeft dat het gaat lukken". Dwars zal in elk geval "veeleisend" blijven op de groene idealen, bezweert Blokhuis.

Twitter avatar mariannethieme Marianne Thieme Motie @PartijvdDieren om Terlouwmanifest jongerenorg. vertrekpunt formatie te maken niet gesteund door @groenlinkshttps://t.co/gvae33jm5G

Schippers: streven naar nieuw kabinet voor zomer

Het gaat echt even duren, maar het is goed als er voor de zomer een nieuw kabinet op het bordes staat. Dat zei informateur Edith Schippers woensdagochtend op een persconferentie waarin zij sprak over hoe zij het formatieproces de komende tijd denkt te gaan begeleiden. Schippers noemde haar taak "eervol" en benadrukte dat ze, hoewel de VVD haar partij is, onpartijdig zal zijn.

Schippers vertelde dat VVD, CDA, D66 en GroenLinks in principe elke week op maandag tot en met donderdag twee keer per dag gaan onderhandelen. Daarvoor staan die vier dagen sessies in de ochtend (10.00-12.30 uur) en middag (14.30-17u) gepland. Als de partijen het nodig achten wordt er ook 's avonds onderhandeld. Op dinsdagochtend wordt er niet vergaderd in verband met de fractievergaderingen in de Tweede Kamer.

Schippers praat de komende dagen met de onderhandelaars van de verschillende partijen over welke thema's er de komende weken gesproken gaat worden. Iedere donderdag praat ze, aan het einde van een onderhandelweek, de pers bij. Schippers wil daarbij proberen zo open mogelijk te zijn, maar zei ook dat onderhandelen een "precair proces" is dat "een zekere mate van vertrouwelijkheid" nodig heeft. Ze gaf aan dat de partijen de Tweede Kamerfracties en hun achterbannen meer dan bij de snelle vorige formatie tussen VVD en PvdA willen betrekken bij de voortgang.

Na het eerste gesprek van woensdag, dat vooral procedureel van aard was, gaan de onderhandelingen vrijdag verder. Bij dat tweede gesprek schuiven de directeur van De Nederlandsche Bank Klaas Knot, de directeur van het Centraal Planbureau Laura van Geest en de secretaris-generaal van het ministerie van Financiën aan. Bij het derde gesprek, op maandag, komen SCP-directeur Kim Putters en Hans Mommaas, de directeur van het Planbureau voor de Leefomgeving, langs.

Partijen laten weinig los over eerste gesprek

Na ongeveer een uur kwamen de onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en GroenLinks zojuist weer naar buiten. Veel wilden ze niet kwijt over het verloop van het eerste gesprek. CDA-leider Buma zei dat het gesprek vooral "procedureel" van aard was. GroenLinks-leider Klaver zei dat de partijen gekeken hebben naar "hoe de formatie eruit gaat zien, wat we wanneer gaan bespreken". Rutte (VVD) bevestigde dat de onderhandelingen vrijdag verder gaan. CDA-leider Buma gaat woensdagmiddag namelijk naar Malta voor een ontmoeting met andere Europese christendemocratische leiders.

Veel onderhandelaars verwezen na het gesprek naar de persconferentie van informateur Edith Schippers. Zij vertelt om 11.15 uur meer over hoe de formatie er de komende weken uit gaat zien.

In beeld: de onderhandelaars aan tafel

Fotografen mochten zojuist eventjes mee de Stadhouderskamer in om de onderhandelaars aan tafel vast te leggen. Van links naar rechts op deze foto: Halbe Zijlstra (VVD), Mark Rutte (VVD), Jesse Klaver (GroenLinks), Kathalijne Buitenweg (GroenLinks), informateur Edith Schippers, Pieter Heerma (CDA), Sybrand Buma (CDA), Alexander Pechtold (D66) en Wouter Koolmees (D66).

Foto ANP / Bart Maat

Schippers ontvangt onderhandelaars partijen

Kersvers informateur Edith Schippers ontvangt woensdag om 9.30 uur de onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en GroenLinks voor een eerste gesprek. Locatie is de Stadhouderskamer in de Tweede Kamer, waar Schippers als verkenner vorige week ook haar gesprekken voerde. Dit eerste gesprek zal niet lang duren: CDA-leider Sybrand Buma gaat woensdagmiddag naar Malta voor een ontmoeting met andere Europese christendemocraten. Naar verwachting zullen woensdag vooral agenda-afspraken voor de komende weken worden gemaakt.

Hoe groot is de kans dat de onderhandelingen tussen deze vier partijen gaan slagen? Hoge verwachtingen hebben betrokkenen er niet van, schrijven onze verslaggevers Thijs Niemantsverdriet en Petra de Koning. En haast hebben ze ook niet. Er is geleerd van de te snelle formatie in 2012 tussen VVD en PvdA. Achterbannen moeten tijd krijgen om te wennen aan samenwerking met totaal andere partijen.

Wie zitten er eigenlijk precies aan tafel namens de partijen en wie is op de achtergrond belangrijk? Een overzicht daarvan is ook te vinden in het stuk van Niemantsverdriet en De Koning.

Twitter avatar pimvandendool Pim van den Dool De onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en GroenLinks zijn binnen bij informateur Schippers voor hun eerste korte gesprek. #formatie

Na het eerste gesprek beantwoordt informateur Edith Schippers rond 11.15 uur vragen van de pers.

VVD-onderhandelaar Mark Rutte komt woensdag aan bij de Stadhouderskamer voor de eerste onderhandelingen. Foto ANP / Remko de Waal

Koning Willem-Alexander geïnformeerd over aanstelling Schippers

Koning Willem-Alexander is dinsdag op Paleis Noordeinde door de voorzitter van de Tweede Kamer Khadija Arib geïnformeerd over de benoeming van Edith Schippers tot informateur. Ook kreeg de koning informatie over het Kamerdebat over de verkiezingsuitslag. Volgens de grondwet benoemt en beëdigt de koning de nieuwe regering aan het einde van de formatie.

De koning zal woensdag ook in gesprek gaan met Eerste Kamervoorzitter Ankie Broekers-Knol (VVD) en vice-president van de Raad van State, Piet Hein Donner (CDA).

Schippers liet dinsdag aan de Tweede Kamer weten in haar rol als informateur aan te blijven als demissionair minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport. Haar taken worden overgedragen aan staatssecretaris Martin van Rijn, maar Schippers blijft eindverantwoordelijk.

Schippers ontvangt woensdagochtend onderhandelaars van VVD, CDA, D66 en GroenLinks. De informateur kreeg dinsdag uit handen van Kamervoorzitter Khadija Arib de opdracht te onderzoeken of het vormen van een stabiel kabinet met deze partijen mogelijk is.

Kamer stemt in met Schippers als informateur


Foto ANP / Bart Maat

Een grote meerderheid van de Tweede Kamer stemde zojuist in met een motie van VVD-fractievoorzitter Rutte om het advies van verkenner Schippers over te nemen en haar aan te stellen als informateur. Dat laatste element ontbrak expliciet in de eerste versie van de motie en werd door oplettendheid van SGP-fractievoorzitter Van der Staaij alsnog toegevoegd.

Tweede Kamervoorzitter Arib brengt koning Willem-Alexander dinsdagavond een bezoek om hem te informeren over deze formele stap in de formatie. Daarna ontvangt zij Schippers in de Stadhoudskamer in de Tweede Kamer om haar op de hoogte te brengen van haar precieze taak en verdere afspraken over de formatie te maken. Vervolgens gaat Schippers woensdagochtend voor het eerst om de tafel met de onderhandelingsteams van VVD, CDA, D66 en GroenLinks.

Schippers: vier onderhandelende partijen zijn 'zeer serieus'

Verkenner Edith Schippers had maar weinig tijd nodig om de vragen van de Tweede Kamer te beantwoorden. Over hoe serieus de onderhandelingspoging tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks wordt zei ze dat ze deze vier partijen "onafhankelijk van elkaar én met elkaar" heeft gevraagd naar hun bereidheid om het gesprek aan te gaan. "Ze hebben mij laten weten dat zij dit zeer serieus willen doen", zei Schippers. "Ik heb vertrouwen in hun inzet, hoewel dit niet wegneemt dat er verschillen zijn."

De inbreng van de kleinere partijen

Een beknopt overzicht van de inbreng van de kleinere partijen die zojuist nog aan het woord kwamen:

  • 50Plus-leider Henk Krol begrijpt dat VVD, CDA, D66 en GroenLinks nu gaan praten over een nieuw kabinet, maar vindt ook dat zij de geluiden van andere winnaars van de verkiezingen moeten meenemen in die gesprekken. Krol somde vervolgens een lijstje van zeven punten op, met voor 50Plus bekende punten als verlaging van de AOW-leeftijd.
  • SGP-fractievoorzitter Kees van der Staaij hoopt op de formatie van een "centrumrechtse coalitie", maar blijft vaag over welke partijen daar precies onderdeel van moeten zijn. Van der Staaij hoopt dat op voor de SGP belangrijke thema's als defensie en veiligheid vooruitgang wordt geboekt.
  • Denk-leider Tunahan Kuzu zei blij te zijn dat de PVV niet de grootste partij van Nederland is geworden. Hij voorspelt dat de gesprekken tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks zullen mislukken en dat de PvdA uiteindelijk toch in de regering stapt.
  • Thierry Baudet, de fractievoorzitter van Forum voor Democratie, begon zijn betoog in het Latijn, waarop hij werd gecorrigeerd door Kamervoorzitter Arib. "De voertaal in het parlement is Nederlands en dat wil ik graag in stand houden", aldus Arib. Baudet zei dat een coalitie van VVD, CDA, D66 en GroenLinks volgens hem "de meest onverstandige koers" voor het land is. Hij beschreef deze onderhandelingen als 'Klaverjessen'.

Thieme vergelijkt formatie met De Kameleon

De ChristenUnie kan zich vinden in het advies van Schippers dat het nu in eerste instantie aan VVD, CDA, D66 en GroenLinks is om te proberen tot een kabinet te komen. Over een mogelijke rol van de ChristenUnie, die het blok van VVD, CDA en D66 ook aan een meerderheid zou kunnen helpen, sprak fractievoorzitter Gert-Jan Segers niet. Hij vindt dat zijn partij, die in de Kamer gelijk bleef op vijf zetels, voorlopig niet aan zet is.

Fractieleider Marianne Thieme van de Partij voor de Dieren vergeleek de mogelijke samenwerking tussen VVD, CDA, D66 en GroenLinks met de avonturen in de jeugdboekenserie de Kameleon. De aanvoerder van dit mogelijk nieuwe groen-rechtse kabinet, Mark Rutte, zou zich volgens Thieme als een kameleon gedragen als hij een echt groen kabinet gaat leiden. Thieme citeerde uit pleidooien van Rutte in zijn tijd als JOVD-voorzitter, toen Rutte voorstander was van een 'groenrechtse' koers van de VVD. De laatste twee kabinetten is Rutte echter flink "ontgroend". "Maar het mooie van een kameleon is dat die de kleur van zijn omgeving kan aannemen", zei Thieme hoopvol.

Onze redacteur Paul Steenhuis schreef eens hoe De Kameleon de wegbereiders waren van het veelgeprezen poldermodel.

Roemer: regeren met VVD blijft voor SP uitgesloten

De SP vindt dat de meeste partijen in de Kamer er te gemakkelijk in meegaan dat de VVD als grootste partij hoe dan ook onderdeel moet zijn van een volgende regering. "De ene meerderheid is niet meer waard dan de andere", zei partijleider Emile Roemer, die erop wijst dat een "sociaal alternatief voorhanden dat het onderzoeken meer dan waard is". Roemer doelt daarop op een christelijk-progressieve coalitie van CDA, D66, GroenLinks, SP, PvdA en ChristenUnie.

Roemer herhaalde dat samenwerking met de VVD voor de SP uitgesloten "was, is en blijft". In het verslag van Schippers stond nog dat Roemer vindt dat „in het geval dat alle mogelijke combinaties diepgaand en uitputtend zijn onderzocht en vergeefs gebleken", voor de SP "de situatie kan worden heroverwogen, dan wel besloten kan worden tot vervroegde verkiezingen.”

PvdA-fractievoorzitter Lodewijk Asscher zei in zijn inbreng dat de verkiezingsuitslag voor zijn partij een "enorme dreun" is geweest. De PvdA past om die reden bescheidenheid in de formatie, aldus Asscher. Het was voor Asscher, naast PvdA-fractievoorzitter ook nog demissionair vicepremier, zijn eerste optreden achter het spreekgestoelte in de Tweede Kamer:

Twitter avatar thijsniemant T Niemantsverdriet Maidenspeech van Tweede Kamerlid @LodewijkA. "Maar ik heb er geen bezwaar tegen als ik geïnterrumpeerd word." #debatverkenner

Klaver: gesprekken zullen zeer complex zijn


Foto ANP / Martijn Beekman

GroenLinks-leider Jesse Klaver zegt in zijn termijn dat het verslag van verkenner Schippers duidelijk maakt dat het niet eenvoudig zal zijn een nieuwe coalitie te vormen. "De uitslag laat geen duidelijke meerderheid zien voor welke voorkeur dan ook", aldus Klaver.

Klaver herhaalde dat een coalitie met de VVD, CDA en D66, wat hij "een coalitie van uitersten noemt", niet zijn eerste voorkeur was. Toch voelt hij zich verplicht om serieus over deze combinatie te onderhandelen. Hij waarschuwt dat de gesprekken "zeer complex" zullen zijn en zegt dat GroenLinks niet gaat deelnemen aan een kabinet "om beleid iets minder erg te maken". "Voor ons gaat het om het formuleren van een gezamenlijke missie, dat vraagt om een agenda van verandering."

SP-leider Emile Roemer begrijpt de opstelling van Klaver niet. Hoe denkt hij zo'n verandering te gaan bereiken met wat hij "drie rechtse partijen" noemt? "Ik zie een hele andere Klaver dan voor de verkiezingen", aldus Roemer. Klaver zegt dat hij eerst de gesprekken moet aangaan om te zien of het met deze drie partijen lukt. "Ik ga niet nu al de handdoek in de ring gooien."

Buma en Pechtold hopen op stabiel en ambitieus kabinet

CDA-leider Sybrand Buma begon zijn inbreng met een analyse van de situatie in Nederland: ondanks de economische verbetering zijn de zorgen van Nederlanders nog steeds "oprecht en diep gevoeld", zo zei Buma. Het is volgens hem de taak van het volgende kabinet om werk te maken van zaken als immigratie, onzekerheid op de arbeidsmarkt en normen en waarden.

Buma zegt dat het door de grote versplintering nog geen eenvoudige opgave is om een stabiele coalitie te vormen. "Elke coalitie heeft een kleine meerderheid en meer partijen dan we gewend zijn." Buma zegt dat het CDA bereid is een coalitie van VVD, CDA, D66 en GroenLinks serieus te onderzoeken. Hij steunt het voorstel van de VVD om verkenner Edith Schippers aan te stellen als informateur.

D66-leider Alexander Pechtold zegt te streven naar een kabinet uit het politieke midden dat gericht is op samenwerking met links en rechts. "Alleen een kabinet met voldoende steun in beide Kamers kan ambitie tonen", zei Pechtold. Hij noemt een coalitie van VVD, CDA, D66 en GroenLinks "een door mijn fractie zeer gewenst kabinet". Pechtold voorspelt dat de totstandkoming van het kabinet "niet over rozen zal gaan", maar roept de onderhandelende partijen op er alles aan te doen om er met elkaar uit te komen. "Laat ons vooral oog hebben op wat wel kan. Als de politieke wil er is, is er ook een politieke weg."

Wilders ruziet met Buma en Rutte over Catshuis


Foto ANP / Bart Maat

PVV-leider Geert Wilders vond de verkiezingsuitslag van 15 maart "glashelder". Volgens hem hebben de partijen die pleiten voor minder immigratie en asiel de verkiezingen gewonnen en zou daarom een rechts kabinet van VVD, PVV, CDA en bijvoorbeeld SGP en Forum voor Democratie onderzocht moeten worden. "Je zou denken: wat een feest, dat gaan we regelen. Maar helaas is de werkelijkheid heel anders." Wilders hekelt de keuze van VVD en CDA om met D66 en GroenLinks in zee te gaan, "de partijen van de open grenzen en de uitverkoop van ons land."

CDA-leider Buma vroeg Wilders waarom hij zo verbaasd is, aangezien hij de afgelopen jaren steeds heeft gezegd dat het CDA niet meer met de PVV in zee wilde gaan. Het vertrouwen was te zeer beschadigd na de stukgelopen begrotingsonderhandelingen tussen VVD, CDA en PVV in het Catshuis in 2012. "Wat heeft u de afgelopen vijf jaar gedaan om te zorgen dat het vertrouwen terug zou komen?", vroeg Buma Wilders, verwijzend naar zijn geradicaliseerde opvattingen en uitspraken. Wilders vond dat de verkeerde vraag en bestreed dat de PVV in 2012 is weggelopen bij de onderhandelingen. VVD-leider Rutte viel Buma bij en stelde dat dit wel degelijk het geval is:

"We waren er na zeven weken onderhandelen helemaal uit. Wilders heeft daar laten zien dat hij niet bereid is onder moeilijke omstandigheden verantwoordelijkheid te nemen."

Twitter avatar thijsniemant T Niemantsverdriet Wilders, Buma en Rutte zijn nu al zeker een kwartier de vorige oorlog aan het winnen. #verkennerdebat

Wilders tegen Rutte: u zit al half op schoot bij GroenLinks


Foto ANP / Martijn Beekman

VVD-fractievoorzitter Mark Rutte "kan zich goed vinden in de conclusie van de verkenner" en is beschikbaar voor vragen, zegt hij in een inbreng van ongeveer een halve minuut. Hij krijgt hiermee de lachers in de zaal op zijn hand en weet PVV-leider Wilders direct naar de interruptiemicrofoon te krijgen. Hij wil Rutte "feliciteren met een geweldige inbreng" en vraagt Rutte waarom de VVD met GroenLinks wil onderhandelen, een partij die volgens Wilders lijnrecht tegenover de VVD staat als het gaat om immigratie en asiel. Dat Rutte dit thema niet noemde in zijn brief aan verkenner Schippers is volgens Wilders ook een veeg teken. "Het is alsof u al half op schoot zit bij GroenLinks", zegt Wilders, die zich erover verbaasde dat Rutte in zijn brief aan Schippers wel sprak over het woord 'energietransitie'. "Ik wist niet dat u dit woord kon spellen."

Rutte verdedigde zich door vast te stellen dat de combinatie van VVD, CDA, D66 en GroenLinks op dit moment de enige optie van vier partijen is die om de tafel willen en een meerderheid hebben in Tweede en Eerste Kamer. "Het lijkt mij dan ook verstandig om deze te onderzoeken". Hij verwierp Wilders' verwijt dat hij zelf aan een "verkeerd soort populisme" door met GroenLinks te gaan praten. "Dhr. Wilders houdt ervan om problemen op te pompen, hij is daar karaktervast in."

De spelregels van het debat

Kamervoorzitter Arib legde zojuist kort de spelregels van het debat uit. Het doel van het debat is het aanwijzen van één of meer informateurs. De dertien fractievoorzitters krijgen eerst het woord en mogen onderling debatteren. Vervolgens krijgt verkenner Schippers de gelegenheid om haar betoog te houden. Zij mag niet worden geïnterrumpeerd, maar wel aan het einde van haar betoog bevraagd worden.

Sprekerslijst

Het debat met verkenner Schippers begint over een paar minuten. De dertien fractievoorzitters hebben allemaal vijf minuten spreektijd en komen in onderstaande volgorde aan het woord:

Fractievoorzitters in debat met Schippers


Foto ANP / Bart Maat

De Tweede Kamer debatteert dinsdagmiddag vanaf 15.30 uur met verkenner en beoogd informateur Edith Schippers over de verkiezingsuitslag en het verslag dat zij van de verkennende gesprekken van vorige week schreef. Schippers publiceerde dat verslag maandag en schrijft daarin dat "de combinatie die bestaat uit de grootste partij en de drie grootste winnaars", namelijk VVD, CDA, D66 en GroenLinks, het meest logische is om nu te onderzoeken. Schippers is bereid om als informateur de onderhandelingen over deze coalitie te leiden.

Alle in de Kamer gekozen fracties hebben in het debat de kans Schippers over haar verslag en bevindingen te bevragen. Een soortgelijk debat werd in 2012 pas voor het eerst gevoerd, toen de Tweede Kamer het initiatief voor de kabinetsformatie volledig naar zich toe trok en met toenmalig verkenner Henk Kamp (VVD) sprak over zijn verslag. De consensus over wat er destijds moest gebeuren was overigens vrij groot: op de SP, D66 en de Partij voor de Dieren na waren alle partijen voorstander van onderhandelingen tussen VVD en PvdA, de twee grote winnaars van de verkiezingen die samen meer dan 75 zetels haalden.

Dit keer is de overeenstemming mogelijk wat minder groot nu er een complexere uitslag ligt. Toch zal vermoedelijk een grote meerderheid het onderzoeken van een coalitie van VVD, CDA, D66 en GroenLinks steunen. De ChristenUnie, een andere partij die VVD, CDA en D66 aan een meerderheid kan helpen, heeft ook gezegd dat het logisch is dat de VVD eerst met "de grootste winnaars van deze verkiezingen" om tafel gaat. Deze stellingname is natuurlijk niet geheel zonder eigenbelang: mochten de gesprekken met GroenLinks mislukken, dan kan de ChristenUnie van de andere partijen meer eisen.

Een issue in het debat met Schippers wordt mogelijk de gang van zaken rond de gesprekken met de PVV. Geert Wilders zei vorige week na een tweede gesprek met verkenner Schippers dat VVD en CDA niet met hem in gesprek wilden gaan. In haar verslag schrijft Schippers echter dat VVD en CDA nog wel in gesprek willen met Wilders, al zou dat hun standpunt – niet in een kabinet met de PVV – niet veranderen. Wilders, zo schrijft Schippers, heeft daarop zélf besloten af te zien van verdere gesprekken. Die constatering zal de PVV-leider in het debat wel eens kunnen terughoren.

Andere interessante posities zijn die van de SP en de PvdA. SP-leider Emile Roemer heeft in de gesprekken met Schippers opnieuw gezegd dat hij niet met de VVD wil regeren. Maar opvallend is het zinnetje ná die constatering. Roemer, schrijft Schippers, vindt dat „in het geval dat alle mogelijke combinaties diepgaand en uitputtend zijn onderzocht en vergeefs gebleken, de situatie kan worden heroverwogen, dan wel besloten kan worden tot vervroegde verkiezingen.” Hier wordt de deur voorzichtig op een kier gezet. PvdA-leider Lodewijk Asscher zal ook vragen krijgen over of zijn partij echt niet wil regeren, zoals de leden vorige week eisten. De negen zetels van de PvdA zouden VVD, CDA en D66 namelijk ook een meerderheid in de Tweede Kamer bezorgen.

Hoe onverenigbaar zijn standpunten groen-rechts?

VVD, CDA, D66 en GroenLinks gaan vanaf eind deze week met elkaar onderhandelen over een nieuw kabinet. Hoe onverenigbaar zijn de standpunten van groen-rechts, christelijk-liberaal en conservatief-progressief nu eigenlijk? Marike Stellinga en Philip de Witt Wijnen legden de verkiezingsprogramma’s van de vier partijen aan de formatietafel nog eens naast elkaar en vergeleken die op zeven onderwerpen. Opvallend: op een paar punten is grote eensgezindheid. Geen partij wil de AOW-leeftijd weer verlagen en de analyses van wat er mis is aan de arbeidsmarkt, het pensioenstelsel en het belastingstelsel ontlopen elkaar niet gek veel. Maar de oplossingen voor die problemen weer wel. En dan hebben we het nog niet eens over nivelleren, milieu, vluchtelingen en wiet. Lees hier het zeer inhoudelijke stuk met inzichtelijke grafieken over hoe voorgenomen beleid van verschillende partijen uiteenloopt.

Zelf nog meer opzoeken over de programma's van VVD, CDA, D66 en GroenLinks? Bekijk dan ook onze Programmawijzer.

De beste bondgenoten van Klaver zitten in het bedrijfsleven

Groen en poen gaan prima samen, schrijft Menno Tamminga in een nieuwe column. Veel bedrijven zien brood in de duurzaamheidsplannen van GroenLinks. Door dalende staalprijzen, grote afnemers zoals Ikea en NS, en lage rente is er tegenwoordig bijvoorbeeld in Nederland goed geld te verdienen met windenergie. Toch gaat Jesse Klaver een lastige formatie tegemoet, denkt Tamminga:

"Ter rechter zijde van het politieke spectrum weten partijen zich hier geen raad mee. Een generatie politici is opgegroeid met bezuinigingsmantra’s en spoorboekjes van het Centraal Planbureau die geen ruimte boden voor extra investeringen, laat staan voor minder conventionele initiatieven. Zij lopen het risico een niet te missen kans toch te missen. Gezien het huidige economisch hoogtij moet de overheid nu via de financiële markten en de begroting 10 miljard euro kunnen mobiliseren als extra investeringskapitaal voor een duurzame economie. Vooropgesteld dat het bedrijfsleven, zoals VNO-NCW denkt, met een veelvoud daarvan over de brug komt. Dat zet zoden aan de dijk."

Verslag Schippers vol aardige details

Het verslag dat verkenner Edith Schippers maandag presenteerde, staat vol met aardige details over hoe de verkennende gesprekken met de lijsttrekkers zijn verlopen. Ook zijn de brieven die de lijsttrekkers aan Schippers schreven als bijlage toegevoegd. Een kleine bloemlezing van de opvallendste zaken:

  • Geen van de partijen heeft zogenaamde 'breekpunten' geformuleerd, oftewel: punten waarover niet te onderhandelen valt. Ze hebben wel allemaal 'prioriteiten' voor hun eigen partij genoemd. Zo wees 50Plus-leider Henk Krol op het belang van de verlaging van de AOW-leeftijd voor zijn partij, noemde SP-leider Roemer het terugdraaien van de marktwerking in de zorg en vroegen ChristenUnie en SGP aandacht voor hun bezwaren tegen voorstellen die stervenshulp bij mensen die hun leven voltooid vinden mogelijk maken.
  • In de bijgevoegde brieven van de lijsttrekkers aan verkenner Schippers valt het verschil in aanhef en afsluiting op. De lijsttrekkers van de meeste linkse partijen zijn redelijk informeel en sluiten af met 'Met vriendelijke groet'. GroenLinks-leider Klaver is de enige die de aanhef 'Beste Edith' gebruikt. Qua afsluiting valt op dat de rechtse partijen bijna allemaal kiezen voor 'Hoogachtend' of 'Met de meeste hoogachting' (Buma). Geert Wilders combineert twee afsluitingen ('Met vriendelijke groet en hoogachting').
  • Forum voor Democratie is de enige partij die bij Schippers pleitte voor het formeren van een zakenkabinet. Partijleider Thierry Baudet wil zo'n kabinet met experts om het door hem verfoeide 'partijkartel' te doorbreken. "Vakmensen met visie en politieke antenne" zouden in zo'n kabinet moeten plaatstnemen. Baudet leverde direct een lijstje met kandidaten voor de verschillende functies in zo'n kabinet. Hij wil bijvoorbeeld Ahmed Aboutaleb als minister van Integratie en Dick Berlijn of Peter van Uhm als minister van Defensie. CDA-Kamerlid Pieter Omtizgt zou dit zakenkabinet als premier moeten leiden.
  • Denk-leider Tunahan Kuzu voorspelt dat de PvdA, die na het historische verlies op 15 maart niet in een kabinet zegt te willen stappen, uiteindelijk toch nodig zal zijn voor een coalitie. Kuzu roept zijn PvdA-collega Asscher daarom op "om zich uit te spreken over de waarschijnlijkheid van deze combinatie en tevens zijn bereidheid uit te spreken tot het nemen van verantwoordelijkheid". Denk heeft volgens Schippers aangegeven dat oud-premier Dries van Agt zou moeten worden benoemd als informateur.

Politieke slimmigheden in gesprekken met verkenner

Het verslag van verkenner Edith Schippers bevat een paar slimme opzetjes, die tijdens en na de kabinetsformatie uitgespeeld kunnen worden, schrijft onze politieke redactie in een achtergrondje over het verslag. Zo houdt SP-leider Emile Roemer de deur voor de VVD op een kiertje en doet GroenLinks-leider Jesse Klaver datzelfde voor een minderheidskabinet. In het document staat ook een opvallende manoeuvre van PVV-leider Geert Wilders:

Die heeft er de afgelopen week een nummer van gemaakt dat VVD en CDA niet meer met hem in gesprek willen. Ze zouden 1,3 miljoen PVV-stemmers uitsluiten. In de brief schrijft Schippers dat VVD en CDA nog wel in gesprek willen met Wilders, al zou dat hun standpunt – niet in een kabinet met de PVV –niet veranderen. Wilders, zo schrijft Schippers, heeft daarop zélf besloten af te zien van verdere gesprekken. Die constatering zal de PVV-leider in debatten de komende tijd vermoedelijk terughoren.

De formatie krijgt dinsdag een vervolg als de Tweede Kamer met verkenner Schippers in debat gaat over haar verslag en de verkiezingsuitslag. Het debat begint om 15.30 uur.

Verslag overhandigd (en online te lezen)

Verkenner Schippers heeft haar verslag zojuist aan Kamervoorzitter Arib aangeboden in de Oude Zaal van de Tweede Kamer. Bij de overhandiging beantwoordde Schippers geen vragen van de pers. Het verslag is hier online te lezen.

Foto ANP / Evert-Jan Daniels

In het verslag staan vooral dingen die vorige week al naar buiten zijn gekomen. Zo schrijft Schippers dat de meeste lijsttrekkers haar adviseerden dat een kabinet in elk geval moet bestaan "uit de VVD als grootste partij en een of meer grote winnaars." PVV-leider Wilders gaf in zijn gesprekken met Schippers aan graag te willen regeren, maar "de lijsttrekkers van VVD, CDA, D66, GL, SP, PvdA en Denk hebben onafhankelijk van elkaar verklaard niet beschikbaar te zijn voor een coalitie waar ook de PVV deel van uitmaakt", aldus Schippers.

Aan het einde van haar verslag concludeert Schippers dat "de combinatie die bestaat uit de grootste partij en de drie grootste winnaars", namelijk VVD, CDA, D66 en GroenLinks, het meest logische is om nu te onderzoeken. De vier lijsttrekkers van deze partijen "willen verantwoordelijkheid nemen voor een onderzoek naar de overbrugging van inhoudelijke verschillen". De vier partijen hebben Schippers gevraagd de rol van informateur op zich te nemen en zij is daarvoor beschikbaar, schrijft ze.

Veel lijsttrekkers adviseerden Schippers dat in eerste instantie moet worden geprobeerd een meerderheidskabinet te formeren. Onderzoeken naar een minderheidskabinet kunnen aan de orde komen "als onderzoek naar meerderheidscoalities is beproefd en vergeefs is gebleken", schrijft Schippers. GroenLinks-leider Jesse Klaver staat hier minder hard in en vindt ook een minderheidskabinet een optie. De voorzitter van de Eerste Kamer, Ankie Broekers-Knol, adviseerde Schippers eveneens eerst te kijken naar meerderheidskabinetten.

SP-leider Emile Roemer herhaalde in zijn gesprek met Schippers dat zijn partij niet met de VVD wil regeren, maar "in het geval dat alle mogelijke combinaties diepgaand en uitputtend zijn onderzocht en vergeefs gebleken, de situatie kan worden heroverwogen, dan wel besloten kan worden tot vervroegde verkiezingen". Verder blijkt uit het verslag dat geen van de lijsttrekkers in de gesprekken met Schippers inhoudelijke breekpunten hebben geformuleerd.

Schippers biedt eindverslag aan

De nieuwe formatieweek begint deze maandag met het aanbieden van het verslag van verkenner Edith Schippers aan Tweede Kamervoorzitter Khadija Arib, om 10.00 uur. In het document zal Schippers verslag doen van de adviezen die ze heeft gekregen in de reeks gesprekken met de lijsttrekkers die ze vorige week voerde. Het verslag wordt om 10.00 uur online gezet.

In het verslag zal in elk geval staan dat VVD, CDA, D66 en GroenLinks graag met elkaar verder willen praten over de vorming van een kabinet. Naar verwachting maakt Schippers in het verslag ook bekend dat de vier partijen graag willen dat zij informateur wordt en de onderhandelingen over zo'n coalitie gaat leiden.