NRC checkt: ‘Erdogan krijgt na het referendum positie als in Frankrijk of VS’

Dit schreef Thomas Spijkerboer naar aanleiding van het Turkse referendum.

Foto Yasin Bulbul/Presidential Press Service/AP

De aanleiding

In een opinieartikel in NRC van 13 maart kritiseerde Thomas Spijkerboer, hoogleraar migratierecht aan de Vrije Universiteit, de afwijzende Nederlandse houding tegen Turkse ministers die hier campagne willen voeren. Hij schreef: „Deze ongebruikelijke maatregelen zijn genomen omdat de Nederlandse overheid het niet goed vond dat zij Turkse Nederlanders kwamen oproepen om bij het referendum op 16 april te stemmen voor een presidentieel systeem, waarbij de huidige president Erdogan een positie zou krijgen die veel lijkt op die van zijn Franse of Amerikaanse collega.”

Waar is het op gebaseerd?

Spijkerboer antwoordt desgevraagd: „Ik vrees dat dat gewoon de krant was.” Met ‘de krant’ bedoelt hij de pers in het algemeen, voegt hij er ter verduidelijking aan toe.

En, klopt het?

We leggen dit voor aan een aantal politicologen en staatsrechtdeskundigen. Daarbij gaat de focus snel naar de vergelijking met de Verenigde Staten. Frankrijk heeft een semi-presidentieel stelsel. Daarin wordt de uitvoerende macht gedeeld tussen president en premier. In Turkije zelf wordt het voorgestelde „presidentiële stelsel op zijn Turks” ook meestal vergeleken met het Amerikaanse stelsel.

Robert Elgie, hoogleraar in Dublin en een van de belangrijkste experts in de vergelijking van politieke stelsels, is beslist in zijn antwoord: „De voorgestelde hervormingen zouden de Turkse president veel machtiger maken dan de Amerikaanse of de Franse president. De Turkse vorm van presidentialisme kan gekarakteriseerd worden als hyperpresidentialisme.”

Elgie geeft een aantal voorbeelden die hij ontleent aan een blog van de Turkse staatsrechtgeleerde Sule Özsoy, docent aan de Galatasaray Universiteit in Istanbul. Daarin schrijft ze onder andere dat, als het voorstel wordt goedgekeurd, de Turkse president kabinetsleden en ambtenaren kan benoemen zonder goedkeuring van het parlement. Dat hij decreten kan uitvaardigen over zaken die door het parlement niet in detail zijn geregeld, waarbij hij zelf besluit of dat het geval is. Dat hij naar eigen inzicht overheidsinstellingen kan reorganiseren. Dat hij het parlement kan ontbinden op een moment dat hem goed uitkomt. Dat hij, via de veranderde benoemingsprocedure voor toprechters, in feite de controle krijgt over heel het justitiële apparaat.

In een korte toelichting per e-mail schrijft Özsoy desgevraagd dat de vergelijking met de VS of Frankrijk misplaatst is. Het voorgestelde Turkse systeem „lijkt eerder op Afrika (ten zuiden van de Sahara) of sommige Latijns-Amerikaanse presidenten”.

De Tsjechische jurist Veronika Bilkova waarschuwt dat het politieke systeem in Turkije kan „degenereren in een illiberale democratie of, erger, een autoritair en persoonlijk regime.” Zij is een van de opstellers van een rapport van de Raad van Europa waarin staat: „Er zou geen tweekamerstelsel zijn, geen federalisme, geen gekozen vice-president, geen invloed van het parlement op benoemingen binnen de uitvoerende macht. [...] Presidentsverkiezingen zouden iedere vijf jaar samen met parlementsverkiezingen worden gehouden, terwijl in de VS kiezers de mogelijkheid hebben om [...] iedere twee jaar te stemmen. Er zou zelfs geen sterke, onafhankelijke juridische macht zijn.”

Conclusie

Thomas Spijkerboer schreef dat als het referendum in Turkije wordt aangenomen, de Turkse president een machtspositie zou krijgen die vergelijkbaar is met die van de Amerikaanse of Franse president. Deskundigen op het gebied van politieke stelsels zeggen dat de macht van een Turkse president veel groter zou zijn. Daarom beoordelen we de uitspraak als onwaar.

Ook een bewering zien langskomen die je gecheckt wilt zien? Mail nrccheckt@nrc.nl of tip via Twitter met de hashtag #nrccheckt
    • Marc Leijendekker