Meisjes heroveren hun plek in de Aziatische samenleving

Abortussen Liever een zoon dan een dochter, was jarenlang de trend in Azië. Maar meisjes worden nu minder snel geaborteerd, ook dankzij de Indiase premier Modi.

Lessen in zelfverdediging op een meisjesschool in Ahmedabad, in de Indiase deelstaat Gujarat. Foto Amit Dave/Reuters

Zorgt premier Narendra Modi voor een sociale omwenteling in India? Twee jaar geleden lanceerde hij de campagne Beti Bachao, Beti Padhao (‘Red een meisje, Onderwijs een meisje’), gericht tegen het aborteren van ongeboren meisjes. Hij ging daarvoor naar Haryana, een van de rijkste deelstaten van India, maar ook een van de regio’s waar opmerkelijk weinig meisjes worden geboren. Volgens de laatste Indiase volkstelling waren er in 2011 in Haryana tegenover elke 1.000 jongetjes (van 0 tot 6 jaar) slechts 835 meisjes.

Selectieve abortus heeft de bevolkingscijfers in verschillende streken van India en China de afgelopen decennia uit het lood geslagen. Waar Nederland ongeveer evenveel vrouwen als mannen telt, kampen China en India zo met een structureel mannenoverschot. En blijkens demografische overzichten heeft de afkeer van meisjes zich ook verspreid naar andere landen in Azië, zoals Nepal, Vietnam, Taiwan, maar ook naar Armenië, Azerbajdzjan, Georgië en Kosovo.

Maar nu dient zich een voorzichtige kentering aan in de geboortecijfers. Onder de kop ‘De oorlog tegen meisjesbaby’s luwt’ schreef The Economist eerder dit jaar dat de verhouding tussen de seksen in China en India (en in andere landen) stabiliseert en dat er tekenen zijn dat de verhouding tussen meisjes en jongens onder jonggeborenen zich weer in ‘normale’ richting gaat bewegen. Het probleem van prenatale discriminatie is nog lang niet verdwenen, maar toch: stilletjes heroveren vrouwen hun plek in de samenleving.

„Je kunt spreken over het begin van het einde van een abnormale cyclus van selectieve abortussen”, bevestigt de Franse demograaf Christophe Z. Guilmoto, verbonden aan het Institut de recherche pour le développement in Marseille per e-mail. Honderd procent zekerheid over de toekomstige ontwikkeling is er niet, maar alle cijfers wijzen er volgens hem op dat er weer relatief meer meisjes geboren zullen worden in China, India en andere landen.

Waar komt die ommekeer vandaan? Twee factoren hebben bijgedragen aan het ontstaan van de ‘abnormale’ cyclus waarnaar demograaf Guilmoto verwijst: de sterke voorkeur van ouders voor mannelijke nakomelingen én het geleidelijk aan kleiner worden van gezinnen.

Lees ook: 8 procent meer baby’s na eind eenkindpolitiek

Een meisje was alleen maar tot last

Vooral in traditionele, ‘patrilokale’ samenlevingen in onder andere India en China – waar de bruid intrekt bij de familie van haar man – blijken ouders liever een zoon te hebben dan een dochter. Een zoon biedt garantie voor de oude dag: hij zal later voor hen zorgen. Een meisje is alleen maar tot last, ze moet een bruidsschat meekrijgen en vertrekt naar een ander dorp. En in het algemeen geldt: hoe minder kinderen je krijgt, des te sterker de wens een jongetje te hebben. In China heeft de (nu verlichte) éénkindpolitiek sterk bijgedragen aan het mannenoverschot.

Maar er is nog een cruciale factor die het ‘natuurlijke’ geboorte-evenwicht heeft verstoord. Dat is de opkomst vanaf de jaren negentig van betaalbare technologie voor echoscopie. Zo werd het in steden en op het platteland steeds gemakkelijker het geslacht van ongeboren kinderen te bepalen en om abortus te laten plegen. Vooral sinds het midden van de jaren tachtig zijn miljoenen meisjes ‘verdwenen’, eenvoudigweg doordat ze, met hulp van laboranten en artsen, niet meer geboren werden.

Artsen worden een beetje bang

„Het is pure discriminatie”, zegt genderspecialist Upala Devi, adviseur van het VN-bevolkingsfonds UNFPA in New York. „In het noordoosten van India, waar ik vandaan kom, zijn man en vrouw gelijk. Maar in andere delen van India, in China en andere landen niet. Hoe dat komt? Traditie, cultuur, onwetendheid, ongeletterdheid, van alles wat. Met welvaart alleen heeft het niets te maken. Hoe verklaar je anders dat de verhouding tussen meisjes en jongetjes een van de slechtste is in Zuid-Delhi, het rijkste deel van Delhi.”

Toch ziet ook Devi tekenen van verbetering. In India wordt eindelijk opgetreden tegen artsen en anderen die meewerken aan selectieve abortus. Nog niet op grote schaal, maar toch. In Haryana, waar de Indiase premier Modi twee jaar geleden zijn campagne begon, zijn sinds mei 2015 meer dan duizend aanhoudingen verricht, aldus krantenartikelen. „Artsen worden een beetje bang”, zegt Devi.

Lees ook dit stuk van onze correspondent: Komt het einde van de eenkindpolitiek in China nog wel op tijd?

Stereotypen

Daarnaast spelen bewustwordingscampagnes als die van premier Modi en van maatschappelijke organisaties een cruciale rol, onderstreept Devi. Ze helpen bij het doorbreken van de stereotiepe opvattingen over de onmisbaarheid van een zoon. Meisjes die gestimuleerd worden naar school te gaan, komen sterker te staan in de maatschappij en krijgen meer waardering, zegt ze.

De groeiende waardering hangt samen met het veranderende karakter van de samenlevingen in Azië en elders, zegt Jan Latten, bijzonder hoogleraar sociale demografie aan de Universiteit van Amsterdam en hoofddemograaf bij het Centraal Bureau voor de Statistiek. Door de veranderende economie – minder landbouw en meer industrie (China) en diensten (India) – krijgen steeds meer vrouwen een betaalde baan. Ze worden steeds vaker kostwinner, zegt Latten.

„Dochters kunnen dus theoretisch later net zo goed de kost verdienen als zonen.”

Daarnaast wordt ook in de opkomende landen nagedacht over de opbouw van sociale voorzieningen. Latten: „Als de overheid meer verantwoordelijkheid neemt voor ouderen, wordt de rol van kinderen, met name de zonen minder belangrijk.”

Dat wijst op een trendbreuk en meer meisjes in de toekomst. Demograaf Guilmoto ziet een wetmatigheid.

„In landen waar het aantal kinderen per gezin afneemt, waar een sterke voorkeur is voor jongens en waar ouders het geslacht van hun ongeboren kinderen relatief gemakkelijk kunnen laten bepalen, zie je dat de verhouding tussen jongens en meisjes bij geboorte plotseling begint te stijgen. Na tien tot twintig jaar stabiliseert de verhouding op een relatief hoog niveau, van 110 tot 125 jongetjes tegenover honderd meisjes bij geboorte, afhankelijk van de regio.”

Samenleving op drift

Dat is aan de hand in China, India en andere landen. Guilmoto: „De stijging is nooit oneindig. Als aan de wens naar jongetjes is voldaan, begint de verhouding weer te dalen, zoals nu in Zuid-Korea, het oosten van China, het noordwesten van India, Georgië en andere landen.”

Daar krijgen vrouwen iets meer aanzien – ook al omdat een samenleving op drift raak als vaders alleen maar zoons willen, en die zoons ook alleen maar zoons. Onlangs schreef de BBC over de leftover men in China die geen vrouw meer kunnen vinden, een verschijnsel dat ook in sommige delen van India heeft geleid tot het halen van importbruiden uit verre windstreken. In China, schrijft de BBC, kun je een ‘vriendin’ huren met wie je voor de dag kunt komen. De kosten kunnen oplopen tot meer dan 1.000 euro per dag.

    • Wim Brummelman