Groen-rechts: waar zijn ze het over eens en waar gaan ze over vechten?

Formatie

Na een week verkennen gaan VVD, CDA, D66 en GroenLinks het echt proberen om tot een kabinet te komen. Wat zijn de struikelblokken en overeenkomsten?

Foto Remco de Waal

Groen-rechts, christelijk-liberaal, conservatief-progressief – op de combinatie van vier partijen die deze week de eerste formatie onderhandelingen voeren zijn veel etiketten te plakken. Bijna alle politieke smaken zijn vertegenwoordigd, waardoor het nog lastig zal zijn om een eensluidend regeerakkoord te smeden.

Grote struikelblokken zijn er zeker: nivelleren of denivelleren? Meer geld in defensie of juist in ontwikkelingssamenwerking? Steken we miljarden in het onderwijs of slechts een paar honderd miljoenen? Komt er een humaan of streng vluchtelingenbeleid? Alle partijen zeggen het klimaatakkoord van Parijs te omarmen, maar welke (pijnlijke) milieumaatregelen horen daarbij? En hoever kan dit eventuele kabinet gaan met ethische kwesties als orgaandonatie en voltooid leven?

Toch zijn er ook veel terreinen waarover de vier gesprekspartners verrassend eensgezind denken. Zo wil geen van de partijen de AOW-leeftijd weer verlagen en is iedereen voor enige hervorming van het pensioenstelsel - net als voor vereenvoudiging van het belastingstelsel. En ook vinden ze allevier dat de regels rond de arbeidsmarkt moeten veranderen.

Deze zogenoemde hervormingen zijn desondanks lastige dossiers tijdens de formatie. De partijen zijn het namelijk niet eens over de oplossing. Bovendien kent een hervorming van het pensioenstelsel, het belastingstelsel en de arbeidsmarkt altijd verliezers die gecompenseerd moeten worden. Nu ligt er een comfortabel begrotingsoverschot van bijna 11 miljard euro in het verschiet, zo bleek uit de jongste ramingen van het Centraal Planbureau. Maar een kabinet dat alles tegelijk wil doen – kostbare hervormingen doorvoeren, belastingen verlagen én extra investeringen – heeft al snel veel meer dan dat bedrag nodig.

1. Arbeidsmarkt

De vaste baan moet weer aantrekkelijker worden vinden VVD, CDA, D66 én GroenLinks. Want er is iets onwenselijks aan de hand op de arbeidsmarkt: er worden te weinig vaste banen aangeboden en het aantal mensen met flexcontracten en het aantal zzp’ers groeit te snel. Maar hoe doe je dat?

De VVD kiest vooral voor minder regels. Zo moet de cao niet meer algemeen verbindend verklaard worden want dan is er meer ruimte voor ‘maatwerk’ tussen werknemers en werkgevers. Ontslag moet eenvoudiger en minder duur worden. Dat maakt de risico’s van vaste contracten voor werkgevers kleiner en dus komen er meer vaste banen in de redenering van de VVD.

De andere drie kiezen in verschillende mate voor meer bescherming voor het losse deel van de arbeidsmarkt. CDA en GroenLinks willen zzp’ers in meer of mindere mate verplichten zich te verzekeren tegen arbeidsongeschiktheid en/of ziekte. VVD, D66 en GroenLinks maken flexwerkers via de WW-uitkering minder aantrekkelijk. De VVD en D66 door een hogere premie te vragen van werkgevers die vaker personeel ontslaan, D66 en GroenLinks door werkgevers het eerste halfjaar de WW van een ontslagen werknemer te laten betalen. D66 en CDA vinden net als de VVD dat ontslag makkelijker moet, GroenLinks niet.

Over één ding zijn de vier het roerend eens: werkgevers met minder dan 10 tot 25 man in dienst hoeven het tweede jaar ziekte van hun personeel niet meer te betalen, dat doet de overheid voortaan. Ook dat zou vaste banen weer moeten stimuleren.

2. Pensioenstelsel

Het pensioenstelsel moet moderniseren (GroenLinks), meer persoonlijk worden (CDA) of volledig hervormd (VVD en D66). Allevier de partijen willen dat zzp’ers zich ook kunnen aansluiten bij pensioenfondsen, tot nu toe een exclusieve overeenkomst tussen werkgevers en mensen in loondienst.

De verplichting om te sparen voor een pensioen blijft er voor werknemers, maar er moet meer keuzevrijheid en maatwerk komen, vinden VVD, CDA, D66 én GroenLinks.

Dit klinkt makkelijk maar elke verandering van het pensioenstelsel levert winnaars en verliezers op.

3. Het belastingstelsel

Over twee dingen zijn de vier partijen het eens: de lasten op arbeid moeten omlaag en het belastingstelsel moet eenvoudiger. Zo vinden ze allemaal dat er minder toeslagen of minder aftrekposten moeten komen. Over de precieze manier waarop het stelsel moet worden hervormd verschillen de meningen sterk. GroenLinks en D66 willen het belastingstelsel ‘groener’ maken.

Ander groot geschilpunt is dat GroenLinks meer wil nivelleren: de inkomstenbelasting moet progressiever worden, hoe hoger het inkomen, hoe hoger de belastingheffing. Er moet een ‘Pikettybelasting’ komen op vermogen. Hoe meer vermogen hoe hoger de belasting. Ook moet de winstbelasting voor bedrijven omhoog. CDA en VVD willen dit niet, integendeel. Zij willen denivelleren en een lagere winstbelasting.

Op één punt staat het CDA alleen: de relatief hoge belastingdruk voor eenverdieners moet omlaag. VVD, D66 en GroenLinks zijn daarentegen echte ‘tweeverdienerspartijen’. Zij hebben juist extra fiscale cadeautjes voor gezinnen met twee werkende ouders.

Foto’s Jerry Lampen
2017-03-23 11:33:02
2017-03-23 11:34:26
2017-03-23 11:34:04

4. De gezondheidszorg

GroenLinks wil het meest veranderen in de zorg. De partij wil de macht en bewegingsvrijheid van zorgverzekeraars beperken en het eigen risico afschaffen. Ook wil GroenLinks de zorgpremie fors verlagen door vanuit de overheid zorgverzekeraars meer geld te geven. Tegelijkertijd wordt dan de zorgtoeslag afgeschaft. GroenLinks vindt het CDA in de wens de marktwerking te beperken via een verbod op winstuitkeringen. Het CDA wil het eigen risico verlagen met 105 euro.

De VVD en D66 houden in hun plannen het eigen risico op 385 euro en hebben weinig grote veranderingen in petto voor de zorg. D66 wil wel net als GroenLinks specialisten verplichten in loondienst bij ziekenhuizen te gaan.

De vier partijen willen allemaal meer geld uittrekken voor verpleeghuizen, van 300 miljoen bij D66 tot 1,9 miljard bij de VVD. Het doel: meer personeel om ouderen te verzorgen.

5. Milieu en klimaatverandering

Alle partijen zeggen het klimaatakkoord van Parijs te omarmen, maar alleen D66 en GroenLinks hebben daar de meeste vergaande doelstellingen bij geformuleerd. De kolencentrales moeten dicht, bijvoorbeeld. En via tal van fiscale maatregelen moet milieuvervuilend gedrag zwaarder worden belast en schone energie juist minder zwaar. GroenLinks kiest voor bijna 20 miljard aan milieuheffingen, waaronder een vliegbelasting, een spitsheffing en een vleestaks. D66 komt met soortgelijke heffingen niet verder dan 2,8 miljard. Bij VVD en CDA ontbreken dit soort groene belastingplannen. Zij vinden niet dat Nederland het braafste jongetje van de klas moet zijn: klimaatbeleid is alleen zinvol in Europees verband uit te stippelen.

Eén klimaatmaatregel komt bij allevier voor: een nieuw kabinet moet investeren in het isoleren van woningen en gebouwen. Van het CDA moeten alle gebouwen geïsoleerd zijn voor 2035, de VVD schrijft zuinig er „extra geld voor te willen vrijmaken”.

6. Internationaal

Ten aanzien van de Europese Unie staan VVD en CDA recht tegenover hun twee progressieve gesprekspartners D66 en GroenLinks: Europese samenwerking beperken tot hoofdlijnen en zéker geen uitbreiding van de Unie versus ‘méér Europa’, inclusief eventuele nieuwe lidstaten.

In het vluchtelingenbeleid, daar zijn alle vier partijen het over eens, is internationale samenwerking onontbeerlijk. Maar D66 en GroenLinks pleiten wel voor een ruimhartiger en humanere opstelling van Nederland. Voor hen moet de overheid bij inburgering een grote rol blijven spelen; CDA en VVD hameren juist op eigen verantwoordelijkheid van immigranten.

De VVD en CDA trekken weliswaar ook geld uit voor asielopvang, maar vooral ‘in de eigen regio’. Op ontwikkelingssamenwerking, waaruit vluchtelingbeleid wordt gefinancierd, wil de VVD fors bezuinigen, GroenLinks en D66 trekken er juist extra geld voor uit.

7. Ethische kwesties

Bij immateriële issues, zoals stervenshulp bij voltooid leven en verplichte orgaandonatie, staat het christelijke CDA veelal alleen. Bij de ‘wietwet’ van D66 stemde ook de VVD tegen – deze wet moet nog langs de Eerste Kamer.

    • Marike Stellinga
    • Philip de Witt Wijnen