De rebelse tegenstanders van Brexit knokken door

Britse uittreding Gina Miller wilde het parlement een stem geven in de Brexit. Michael Heseltine werd op zijn 83ste als regeringsadviseur ontslagen toen hij voor hetzelfde pleitte. ‘Theresa May is meedogenloos.’

Foto Oli Scarff / AFP

Om twee zeer uiteenlopende redenen zitten twee heel verschillende mensen samen teleurgesteld te wezen over de Brexit.

Ondernemer Gina Miller: „Ik had weerstand verwacht. Wat ik niet zag aankomen was het racisme, seksisme en xenofobie.”

Michael Heseltine: „Het Verenigd Koninkrijk heeft een natuurlijke plek in de internationale gemeenschap en die balans is door Brexit verstoord.”

In een Londens restaurant zitten Gina Miller (51) en Michael Heseltine (inmiddels 84) tegenover enkele correspondenten van Europese kranten. Zij op het puntje van haar stoel. Haar handen legt ze op tafel, alsof ze rustig is, maar haar ogen schieten constant door de eetzaal. Hij leunt achterover, zijn stoel naar achter geschoven, als een man die gewend is dat er naar hem geluisterd wordt.

Wat hen verenigt is weerstand. Gina Miller vond dat May het parlement monddood maakte. De volksvertegenwoordiger moest een stem hebben over Brexit, vond ze. Miller spande een rechtszaak aan tegen de regering en won.

Heseltine was vice-premier onder John Major en inmiddels Lord in het Hogerhuis. In een bevlogen toespraak steunde hij een motie die May opriep het Britse parlement over twee jaar een bindende stem te geven over het resultaat van de Brexitonderhandelingen. May was not amused en ontsloeg Heseltine als regeringsadviseur, een eervolle nevenfunctie.

Heseltine: „Mevrouw Miller, uw zaak heeft het parlement een stem gegeven. Zonder u konden wij ons niet uitspreken.”

Miller: „Dank u. Mijn medeleven voor de recente ontwikkelingen.”

Heseltine: „Het was te verwachten. Ze stond in haar recht. Om premier te zijn moet je meedogenloos zijn. Theresa May is meedogenloos.”

Lees ook: Brexit tot nu toe: duurdere Macbooks en minder studenten

Misère op links

Beiden erkennen dat het veelzeggend is dat zij als betrekkelijke outsiders van de dagelijkse politiek de rol van rebel vervulden. „Het grootste probleem in de Britse politiek is dat er een vacuüm is aan de kant van de oppositie”, zegt Miller. Labour ruziet onophoudelijk. Labourleider Jeremy Corbyn lijkt niet geïnteresseerd in Brexit.

Heseltine: „Terwijl Brexit de bepalende gebeurtenis van onze tijd is.”

Dan herpakt de Lord zich. Het is niet netjes om ten overstaan van de Labour-gezinde Miller de misère op links te becommentariëren. „Labour zal opkrabbelen. Gebeurde in de jaren tachtig ook.”

Miller is sceptisch. Ze constateert dat Theresa May met een serieuze power grab bezig is: de macht van het parlement wordt uitgehold. Miller onderzocht met andere kapitaalkrachtige mensen of ze op tijd een nieuwe politieke partij konden stichten om pressie uit te oefenen als May over anderhalf jaar terugkomt uit Brussel met het onderhandelingsresultaat. „Te kort dag”, zegt ze. Miller zoekt nu andere methoden om actie te voeren. „Hoe zwaar het ook is, ik kan daarom niet opgeven. Mensen rekenen op mij.”

Lees ook: Op 29 maart begint de Brexit, maar wanneer zijn de echte onderhandelingen?

Haatmail met retouradres

De persoonlijke gevolgen voor Miller zijn enorm. Dat je moet knokken om gehoord te worden is normaal, zegt ze. Dat was niet anders toen ze als meisje vanuit Guyana naar Engeland kwam, toen ze als alleenstaande moeder met haar jonge en gehandicapte dochter het probeerde te rooien in Londen, toen ze haar eigen bedrijf begon, toen ze actie voerde voor meer transparantie in het gesloten wereldje van de City.

Miller wordt beschermd door bodyguards en rijdt in een gepantserde auto.

Maar nu krijgt ze e-mails en brieven waarin staat dat zij onthoofd moet worden, dat zij voor de ogen van haar man en kinderen verkracht dient te worden. „Dit zijn niet alleen keyboard warriors die in een opwelling iets sturen. Dit zijn mensen die een brief schrijven, in een envelop doen en in de bus gooien. Soms staat er zelfs een retouradres op”, zegt Miller.

De verwensingen komen uit alle lagen van de samenleving. „Van heftruckchauffeurs tot artsen”, zeg Miller.

Voorstanders van Brexit vinden vaak dat de Britse instituties – het parlement, de gerechtshoven, de ambtenarij – superieur zijn en het verdienen soeverein te zijn. „Wat ik heb gedaan, zou hen juist moeten bekoren. Ik heb als individu afgedwongen dat de macht gecontroleerd wordt. Dat is voorbehouden aan goed ontwikkelde rechtsstaten.”

Nu wordt Miller beschermd door bodyguards, rijdt ze in een bepantserde auto, heeft ze in haar huis alarmknoppen geïnstalleerd.

Lord Heseltine hoort het aan. Hij knikt beleefd, maar gelooft niet dat het Verenigd Koninkrijk sinds de Brexitstem racistischer is geworden.

Het aantal aangiften van hate crimes is gestegen vorig jaar. Komt door de Brexitcampagne, zeggen mensenrechtenorganisaties. Het ligt genuanceerder, zeggen politie en enkele experts. Misschien voelen minderheden vooral vaker dat een belediging, vechtpartij of aanranding gevoed wordt door haatdragende gevoelens dan voorheen, klinkt het. Of, door de aandacht voor hate crimes doen ze eerder aangifte. „De jaren zestig waren veel en veel erger. Toen hadden wij Enoch Powell”, zegt Heseltine.

Tegenstander van Britse uittreding, afgelopen zaterdag tijdens een demonstratie tegen Brexit in Londen. Foto Daniel Leal-Olivas/AFP

Powell was een politicus van Heseltine’s Conservatieve-partij die eind jaren zestig railleerde tegen Britse anti-discriminatiewetgeving en daar in het land aanzienlijke steun mee kreeg. Jaarlijks tienduizenden immigranten toelaten, was als het eigenhandig aanleggen van je eigen brandstapel, vond Powell. Heseltine: „Hij genoot een zekere steun. Maar de wetgeving kwam er toch en veel Britten waren daar dankbaar voor. Ik denk dat Britten tolerant zijn.”

Gina Miller kijkt onbewogen voor zich uit. Eerder, voordat Heseltine aanschoof, zei ze nog: „Het racisme dat nu toegestaan is, was voor het referendum ondenkbaar. Ik krijg brieven van mensen die in elkaar geschopt zijn bij de bushalte omdat ze een andere taal spraken.”

Heseltine draait op zijn stoel. Hij is niet gekomen om verstrikt te raken in netelige kwesties. Hij wil waarschuwen dat Theresa May op gevaarlijke wijze het partijbelang boven het landsbelang stelt.

In een brief aan May na zijn ontslag wees hij de premier op de pro-Europese campagne die zij voor het referendum voerde. „Het simpele feit blijft dat u van gedachte bent veranderd. Ik niet.”

Tot nu toe was Brexit een aangelegenheid voor de Britse politiek. Daar is May onaantastbaar, zegt Hesteltine

Heseltine heeft altijd in Britse betrokkenheid bij Europa geloofd. Toen hij in de jaren vijftig aan Oxford studeerde, richtte hij de Blue Ribbon Club op, zijn eigen politieke vereniging. Het logo bestond uit een Venn-diagram van drie cirkels. „Die stonden voor het Gemenebest, Amerika en Europa. De wenselijke plaats van het Verenigd Koninkrijk in de wereld was in het midden van die drie machten”, zegt Heseltine.

Zelfs Margaret Thatcher had door dat de Britten bij de EU hoorden, zegt Heseltine. Hij diende onder haar als minister van Defensie. „Natuurlijk was Thatcher niet bijster enthousiast toen de gesprekken in Europa halverwege de jaren tachtig over een nieuw verdrag met meer integratie gingen”, zegt Heseltine.

Toch deed het Verenigd Koninkrijk uiteindelijk mee aan de Europese Akte van 1986, die meer handelsbarrières slechtten en een begin maakte aan coördinatie van het buitenlandse beleid.

„Maar ze zag donders goed dat niet meedoen gelijk stond aan de touwtjes in Europa uit handen geven aan Duitsland en Frankrijk. Ze wist: you have to be in the game.”

Alleen al om die machtsbalans in Europa niet te verstoren, moet May serieus overwegen aan het einde van de onderhandelingen ervoor te kiezen het Verenigd Koninkrijk binnen de EU te houden, vindt Heseltine.

Tot nu toe was Brexit een aangelegenheid voor de Britse politiek. Daar is May onaantastbaar, zegt hij. Straks verschuift het theater naar Europa. Heseltine: „Haar hand tijdens die onderhandelingen is extreem zwak”. Het is zevenentwintig tegen één, groot tegen klein.

Ik ben van plan nieuwe rechtszaken tegen May aan te spannen

De EU is nu sterker

Waar Heseltine nog het meest op hoopt, is dat de omstandigheden kantelen. Toen de Britten negen maanden geleden kozen uit de EU te treden, schudde Europa op zijn grondvesten door de vluchtelingencrisis, die de zwakheden van de EU kort na de eurocrisis nog eens blootlegde. Nu lijkt de crisissfeer getemd en groeit de Europese economie weer. Het is nog steeds goed mogelijk dat de Britse economie verzwakt. „Als ook duidelijk wordt hoeveel bureaucratie nodig is om uit te treden, hoeveel nieuwe Britse wetten er nodig zijn, kunnen Britten wellicht anders gaan denken”, zegt hij.

Gina Miller knikt instemmend. „Ik ben van plan nieuwe rechtszaken tegen May aan te spannen”, zegt ze. Als de premier niet bereid is het onderhandelingsresultaat uitgebreid in het parlement te behandelen, stapt Miller naar de rechter. Ook denkt ze dat er tientallen zaken komen van EU-burgers die zich beklagen als May aan hun rechten tornt. Miller wil van Brexit een juridische strijd maken waar May spijt van krijgt.

Ook Heseltine zal niet zwijgen. „Dat is een voordeel van mijn ontslag. Ik kan en zal mij volop mengen in het publieke debat”, zegt hij.

    • Melle Garschagen