Is er aan Schippers’ tafel genoeg vertrouwen?

Kabinetsformatie

Vanaf komende week praten de leiders van VVD, CDA, D66 en GroenLinks over een nieuwe regering, onder leiding van ‘verkenner’ Edith Schippers. Dat het moeilijk wordt, weten ze: hun opvattingen lopen soms ver uiteen.

Maar of het lukt, hangt ook af van het onderlinge vertrouwen. Wat vinden ze van elkaar? En moet er nog iets worden uitgepraat?

Buma & Rutte

Foto’s ANP

De meest onvoorspelbare relatie

Geen karakters zó verschillend als die van Mark Rutte en Sybrand Buma. De premier is primair en vingervlug, de CDA-leider secundair en bedachtzaam. Bij problemen zoekt Rutte meteen naar oplossingen, Buma wil altijd eerst een analyse maken. Dat leidt tot spanningen. Buma is ook zo’n beetje de enige fractievoorzitter die de afgelopen jaren ongevoelig was voor de joviale bejegening van de premier. Uitnodigingen voor een etentje bij Ruttes vaste Haagse toko wees hij resoluut van de hand: het CDA wilde écht oppositie voeren, niet „op schoot zitten” bij het kabinet. Rutte was de afgelopen jaren wel eens nijdig over die weinig toeschietelijke houding van de bestuurderspartij. In debatten verweet hij Buma dat het CDA „met verantwoordelijkheidsvakantie” was.

Toch is Rutte een man van ongekende mentale souplesse, die weinig rancune koestert. Buma is hoekiger. Hij was nog lange tijd verbolgen over de gang van zaken na de val van Rutte I in 2012: toen stuurde de premier aan op zo snel mogelijk verkiezingen, al wist hij dat Buma’s verdeelde CDA daar nog niet klaar voor was.

Die kwestie is nu uit de weg geruimd, zeggen betrokkenen in beide partijen. Toch weerspreekt niemand dat Rutte-Buma de spannendste en meest onvoorspelbare relatie is in deze formatie. In de VVD hopen ze dat Ruttes secondant Halbe Zijlstra als oliemannetje kan fungeren. Hij sprak Buma de afgelopen jaren vaker en is net als de CDA-leider een zakelijke man. Bij hem weet je, anders dan bij Rutte, meteen waar de grens ligt.

Pechtold & Klaver

Samen wandelen om de Hofvijver

Pechtold stuurde Jesse Klaver afgelopen week een berichtje: „Ik wil dat Chinese restaurant van jou ook wel eens van binnen zien.” Na de verkiezingen had de Volkskrant een verhaal met Klaver, gemaakt tijdens vijf lunches in een Chinees restaurant in Den Haag. Pechtold en Klaver aten er samen, daarna wandelden ze langs de Hofvijver. Duidelijker kon Pechtold het niet maken: D66 wil GroenLinks graag in de coalitie hebben. Ze denken hetzelfde over twee belangrijke thema’s, klimaat en vluchtelingen. Maar vanzelfsprekend is die vriendschap niet. Pechtolds grote soulmate bij GroenLinks was Femke Halsema, de fractievoorzitter die in 2010 het Binnenhof verliet. Ze deelden de liefde voor scherp debatteren en hadden dezelfde melige humor. Na Halsema’s vertrek zag Pechtold tot zijn ergernis hoe GroenLinks afstand nam van haar vrijzinnige, liberale koers. Onder Klaver is de partij verder naar links getrokken.

Pechtold zag de nieuwe GroenLinks-leider in het begin vooral als een electorale concurrent, Klaver zou er wel eens met veel D66-kiezers vandoor kunnen gaan. Pechtold haalde ondanks Klavers zegetocht zelf ook een heel goed verkiezingsresultaat. Dat stemt mild.

Klaver twijfelt niet aan Pechtolds oprechte voorkeur voor deze coalitie. Maar D66 heeft in de akkoordenjaren met Rutte II een reputatie opgebouwd van spinnen en een-tweetjes met journalisten. Daar is Klaver, als minst ervaren onderhandelaar van het stel, wel beducht voor.

Pechtold & Buma

Respect voor elkaars keuzes

Pechtold en Buma zijn allebei mannen van het midden, de een progressief, de ander conservatief. De afgelopen jaren zaten ze samen in de oppositie, maar juist daar kozen ze een radicaal andere weg. Pechtold steunde het kabinet-Rutte II heel vaak. En kreeg er veel voor terug. Het CDA toonde een afkeer van dat overleg met de regering in „achterkamertjes”.

Ze trokken ook wel samen op, zoals bij hun oproep aan het kabinet om met een ‘ambitieuze’ belastinghervorming te komen. Toen Rutte II die in 2015 aankondigde, viel de as Buma-Pechtold snel uit elkaar. Buma tekende meteen voor een lastenverlichting van 5 miljard euro. Het beteuterde gezicht van Pechtold toen, daar denken ze bij het CDA nog steeds glimlachend aan terug.

Pechtold vindt Buma zwaar op de hand. Toch kunnen de twee wel met elkaar overweg. Betrokkenen zeggen: ze respecteren elkaars keuzes. Afgelopen week zat Pechtold een uur bij Buma op de koffie om te praten over de komende onderhandelingen. Het was Pechtolds initiatief.

Rutte & Klaver

Nooit direct onderhandeld

Toen Jesse Klaver twee jaar geleden leider werd van GroenLinks, toonde Mark Rutte zich in kleine kring gefascineerd door de jonge politicus. „Wat vind jij van die Klaver?” vroeg hij aan anderen. „Is het een fenomeen of een fenomette?”

Heel goed kennen de twee elkaar niet. Klaver is de enige aan tafel met wie Rutte nooit rechtstreeks heeft onderhandeld. Wie Klaver beter kent, is Ruttes mede-onderhandelaar Halbe Zijlstra. Als fractievoorzitters spraken ze elkaar de afgelopen jaren vaak. Ze waren ook allebei betrokken bij de onderhandelingen tussen GroenLinks en het kabinet over het leenstelsel voor studenten. Het slagen daarvan vierden ze met een etentje thuis bij toenmalig GroenLinks-leider Bram van Ojik – de wijn vloeide rijkelijk.

Ondanks het duidelijke verschil in senioriteit maakte Klaver het Rutte in de Tweede Kamer een paar keer flink moeilijk. Zoals bij het debat in 2015 over het derde steunpakket voor Griekenland, toen hij de premier toebeet: „Niet wegzwijnen, minister-president!” Tijdens de verkiezingscampagne probeerde Rutte de GroenLinks-leider zoveel mogelijk te negeren. Dat vond Klaver vervelend. De komende tijd zal hij wél volop aandacht krijgen van Rutte – hun partijen liggen inhoudelijk mijlenver uit elkaar.

Pechtold & Rutte

Slappe lach om Groene Draeck

Als D66-leider Alexander Pechtold uit de mannen aan de onderhandelingstafel zijn beste vriend zou moeten kiezen, dan was het Mark Rutte. In hem ziet Pechtold zijn eigen optimistische levenshouding terug en de neiging om grappen te maken. Toch zal niemand zeggen dat ze op elkaar lijken: Pechtold staat bekend als ijdel, Rutte juist niet. Wat hen wel bindt: ze willen allebei graag in de volgende regering zitten en over allebei is de verwachting dat ze daarna iets anders gaan doen.

In de tijd dat Jesse Klaver bij GroenLinks fractievoorzitter werd, kreeg Rutte door dat Pechtold zich daar zorgen over maakte. In een gesprek, met andere politieke leiders erbij, ging Rutte er zo lang mogelijk over door – pesterig. Andersom wist Pechtold precies waar hij Rutte wilde hebben toen ze in 2015 debatteerden over de begroting van het Koninklijk Huis. Hij liet de premier, die zelf weinig geeft om spullen, uitvoerig uitleggen waarom er een ton per jaar nodig is om De Groene Draeck, het jacht van prinses Beatrix, te onderhouden. Ze kregen allebei de slappe lach.

Buma & Klaver

Christelijke waarden

Van alle politieke leiders aan tafel kan Jesse Klaver het beste opschieten met CDA-leider Sybrand Buma. Klaver vindt Buma grappig en toegankelijk. Als er iets is, bellen ze elkaar of ze lopen bij elkaar langs – hun werkkamers zijn in dezelfde vleugel van de Tweede Kamer. Klaver en Buma, zeggen mensen om hen heen, zien in elkaar ook de christelijke waarden terug die ze belangrijk vinden.

Bij de installatie van de nieuwe Tweede Kamer, afgelopen week, legde Klaver de eed af, Zo waarlijk helpe mij God almachtig, en niet de belofte. Hij was eerder voorzitter van de CNV Jongeren, Klaver kent de wereld van de christelijke politiek. In de campagne zei hij dat hij het liefst een christelijk-progressief kabinet wilde hebben, zonder VVD.

Maar Buma wil juist wél met de VVD en misschien ook wel liever met de ChristenUnie dan met GroenLinks. Dat zou bij Klaver kunnen overkomen als een botte afwijzing van de avances.

Segers & Asscher

Toekijken vanaf de reservebank

Ze doen nu nog niet mee: Gert-Jan Segers (ChristenUnie) en Lodewijk Asscher (PvdA). Vanaf de reservebank kijken ze toe of het lukt met de vier partijen. Segers is de meest logische nieuwe gesprekspartner als het met GroenLinks niet lukt. Hij kan volgens betrokkenen vooral goed opschieten met Rutte. Op Rutte’s verjaardag nam Segers een charlottetaart mee naar het Torentje, van Pâtisserie Jarreau uit Den Haag. ,,Dat is een dure”, zei Rutte. Asscher vindt dat de PvdA eerst maar eens van de klap moet bijkomen in de oppositie. Maar hij heeft de afgelopen jaren goed samengewerkt met Rutte. Zegt de PvdA straks nee tegen een klemmend beroep op het verantwoordelijkheidsgevoel?

    • Petra de Koning
    • Thijs Niemantsverdriet