Bloeit liefde voor de EU op?

60 jaar Europese Unie

Een verdeelde en onzekere Europese Unie komt dit weekend bijeen in Rome. In andere Europese steden gaan vele mensen de straat op – vóór Europa.

Een pro-EU-demonstrant tijdens een protestbijeenkomst rond de Brexit Bill in Londen op 13 maart. Foto Neil Hall/ Reuters

Opeens stonden ze daar op het Museumplein in Amsterdam. Tientallen bezorgde burgers die onder een prille voorjaarszon, EU-vlaggetjes in de hand, meezongen met het Europese volkslied. Waren deze mensen door Frans Timmermans persoonlijk met EU-subsidie vanuit Brussel naar Amsterdam gedirigeerd? Nee, zo bezweert Silvester Draaijer, onderzoeker aan de Vrije Universiteit. „Deze mensen behoren tot de zwijgende meerderheid die voorstander is van de Europese Unie en het hoog tijd vindt om dat ook eens te laten zien.”

Draaijer is bevriend met de Duitser Martin Fischer die aan de wieg stond van de ‘Pulse of Europe’-beweging. Terwijl een verdeelde en onzekere EU zaterdag in Rome bijeenkomt om het 60-jarige bestaan te vieren, lijkt tegelijkertijd sprake van een ontluikend gevoel van lotsverbondenheid waarvan eurocritici altijd zeiden dat het niet bestond. Waar Pulse of Europe in Amsterdam nu wekelijks hooguit honderden mensen op de been brengt, gaan er in tientallen Duitse steden duizenden mensen de straat op. In Berlijn, Frankfurt en München staan zo’n vierduizend mensen iedere zondag vanaf twee uur ’s middags enthousiast met EU-vlaggen te zwaaien en verbroederingsliederen te zingen. In Brussel waren eerder ook al duizenden mensen op de been. In Frankrijk en het Verenigd Koninkrijk gaat het om kleinere aantallen, dit weekend sluit Denemarken zich aan. In Frankrijk organiseert de campagne van presidentskandidaat Emmanuel Macron zaterdag wel grotere bijeenkomsten en tijdens de top in Rome is een pro-EU-betoging waar tienduizend mensen worden verwacht.

En wie herinnert zich niet de massale anti-Brexit-demonstraties na het referendum in het Verenigd Koninkrijk, waar de blauwe vlag met gele sterren plotseling met trots werd hoog gehouden? Daar was het te laat, de Brexit lijkt er te komen. Maar die gebeurtenis, en de verkiezing van Donald Trump tot president van de VS, heeft een deel van Europa wakker geschud. Trump liet duidelijk weten weinig op te hebben met de EU. Logisch. Wie ‘America First’ als motto hanteert, sluit liever gunstige handelsverdragen met afzonderlijke landen dan met een sterk handelsblok van 500 miljoen Europeanen.

EU-critici krijgen tegenspraak

Hun wordt dagelijks ingepeperd wat er niet deugt aan de EU. Die zou te veel vluchtelingen toelaten, te veel geld kosten en te veel regeltjes opstellen. Wat er goed gaat, blijft onderbelicht. Welvaart, vrij reizen, aanpak van grensoverschrijdende (milieu-) problemen en, niet onbelangrijk, zeventig jaar vrede. De Volendammers die doorgaans kritisch zijn op Brussel, en toenmalig UKIP-leider Nigel Farage vorig jaar met open armen ontvingen, kijken nu verbaasd hoe hun vissers door de Brexit van de Engelse visgronden worden verjaagd.

Vanaf een omgekeerd plastic kratje waarschuwt Draaijer op het Museumplein dan ook voor terugkerend wantrouwen in Europa. „Er is een goed Nederlands gezegde. ‘Het vertrouwen komt te voet en gaat te paard.’ Met Europa is het hetzelfde. Als het vertrouwen eenmaal weg is, duurt het lang voordat het weer terug is”, roept Draaijer in de microfoon. Hij herhaalt zijn boodschap in het Engels en het Duits.

Historicus Gijs Kessler is van plan binnenkort aan te sluiten op het Museumplein. Na 15 jaar in Rusland is hij terug in Nederland en hij verbaast zich erover hoe weinig tegenspraak EU-critici krijgen. „De EU zelf legt de verworvenheden niet uit aan de bevolking. En veel Europeanen leven al zo lang in welvaart dat ze het zelf ook niet meer zien. Als je in Rusland woont, waar je constant met visumeisen te maken krijgt als je naar het buitenland wil, zie je pas hoe bijzonder dat vrije personenverkeer is. Dat je op ieder moment je koffer kan pakken en in Frankrijk kan gaan wonen”, zegt Kessler.

Nu Trump de houdbaarheid van de NAVO in twijfel trekt en Rusland een agressieve politiek tegenover omringende landen voert, moet Europa volgens Kessler goed op zijn tellen passen en eenheid nastreven in plaats van verdeeldheid.

Hoogleraar Europees recht Dimitry Kochenov van de Rijksuniversiteit Groningen spreekt van „een belangrijk keerpunt” nu burgers voor het eerst de straat op gaan om zich uit te spreken voor de EU. Hij legt uit dat de Unie vanaf het begin bewust een elitair project is geweest omdat de geesten er in de jaren vijftig nog niet rijp voor waren. „Als er destijds referenda waren gehouden over de vraag of de EU er moest komen, dan was het zeker ‘nee’ geworden.” Volgens Kochenov realiseren de mensen die nu de straat op gaan zich dat de EU onder druk staat, terwijl die „enorm succesvol” is geweest bij het bereiken van zijn doel. „De EU is erin geslaagd de mindset van het continent te veranderen. Bijna niemand kan zich nog voorstellen dat Nederlanders weer tegen Duitsers gaan vechten.”

Bestaansrecht legitimeren

Nu dat doel is bereikt moet de EU volgens Kochenov nieuwe manieren vinden om haar bestaansrecht te legitimeren. Volgens hem moeten de lidstaten aan de EU de ruimte geven om burgers uit te leggen wat de verworvenheden zijn, maar hij pleit opmerkelijk genoeg ook voor Europese belastingen. „De geschiedenis toont aan dat burgers willen weten waarvoor ze betalen. Dat is de beste manier om ze erbij te betrekken.”

Nu een verkiezing van Marine le Pen tot president van Frankrijk de EU alsnog onderuit kan halen is een plan voor Europese belastingen nog zes stappen te ver. Om te voorkomen dat de EU ten onder gaat, is Pulse of Europe vastbesloten tot en met de Duitse verkiezingen in september wekelijks demonstraties te organiseren.

Maar al die EU-vlaggen op die pleinen, zijn die echt niet door Brussel betaald? Initiatiefnemer Fischer: „We zijn wel benaderd door de Europese Commissie met de vraag of ze ons konden helpen. Daar hebben we nee tegen gezegd. We willen honderd procent onafhankelijk zijn en betalen alles uit eigen zak en uit donaties.”