Opinie

Jarige EU moet verdedigd worden, juist nu zij minder vanzelfsprekend is

Deze zaterdag zitten ze bijeen in Italië, 27 staats- en regeringsleiders, opgetrommeld om de zestigste verjaardag te vieren van de Verdragen van Rome, de ‘oprichtingsakte’ van de Europese Unie. Zelden was een feestje beroerder getimed. Lidstaat 28, het Verenigd Koninkrijk, is er in Rome al niet meer bij. Het vertrek van het VK is een verlies. De Britten waren altijd lastig, zeker, maar ze waren tóch een vooraanstaand lid van de club, onderdeel van de geografische en culturele ruimte Europa. Het Britse vertrek onderstreept ook dat de EU helemaal niet vanzelfsprekend en onomkeerbaar is, dat voor Europese landen alternatieve routes naar de toekomst denkbaar zijn. Uitgerekend komende week wil het VK haar vertrek officieel aankondigen –het begin van ongetwijfeld moeizame onderhandelingen.

Frankrijk zit in Rome wel aan tafel. De vraag of Frankrijk lid van de EU blijft, heeft nog steeds een surrealistische klank, maar onzinnig is ze niet meer. Marine Le Pen, uitgegroeid tot een serieuze kandidaat voor het Franse presidentschap, wil in mei graag president worden van een soeverein Frankrijk. Als dat gebeurt, krijgt Europa een geheel nieuwe architectuur. De onmisbare kern van de EU is immers al zestig jaar de Frans-Duitse verbintenis.

Naast de kille werkelijkheid van Brexit en het onrustbarende Frexit-scenario is er ook nog stokebrand Donald Trump. De Verenigde Staten waren altijd een warm pleitbezorger van Europese eenwording; een vertrouwde partner in een vijandige wereld. De huidige president heeft niets met de Europese Unie. Hij toonde begrip voor de Britten en zoekt het conflict met de machtigste EU-lidstaat Duitsland. Trump heeft de vriendschap niet opgezegd, maar ook niet veel warmte getoond.

De EU wás een club waar iedereen bij wilde horen, een club die alleen maar kon groeien en bloeien. Een club die bereid was om de definitie van Europa desnoods op te rekken tot aan Iran om ook Turkije nog binnen te kunnen loodsen. De groei, van zes landen die samenwerkten op het gebied van kolen en staal tot een ambitieuze kolos van 28, ging snel. Waarschijnlijk te snel. Steeds meer landen, die samen moeten werken op steeds meer terreinen en tegelijk verknocht blijven aan hun zelfstandigheid – dat is vragen om middelpuntvliedende krachten.

De toekomst van de EU wordt bepaald door de manier waarop die krachten worden gekanaliseerd. Kan de EU arrangementen vinden die zo flexibel zijn dat iedereen zich er thuis kan voelen, maar tegelijk zo dwingend dat eendrachtig wordt gezocht naar politieke oplossingen? Want dát is wat Europeanen willen. Europeanen willen geen feestjes, maar resultaten. Oplossingen voor de problemen die ze nu belangrijk vinden: werkgelegenheid, sociale zekerheid, beheerste migratie, milieu, veiligheid.

De opmars van nationaal-populisme is voor de EU niet alleen een bedreiging. Brexit en Trump roepen inmiddels ook een reactie op. Fervente Europeanen hebben onderkend dat je de EU actief moet verdedigen. Kleine pro-EU-demonstraties in Duitsland en een plukje Europese vlaggen op het Amsterdamse Museumplein getuigden daarvan. Winst voor pro-Europese politici in Nederland en Oostenrijk hebben laten zien dat een populistische zegetocht verre van zeker is.

Daarnaast heeft de Europese Commissie ingezien dat dit niet het moment is om te drammen en te dreigen, maar om de Europese burger te vragen hoe het verder moet. Commissie-voorzitter Jean-Claude Juncker, die afgelopen zomer zichtbaar moeite had om de Brexit te verwerken, heeft de verongelijktheid afgeschud en zoekt constructief naar wegen om 27 landen onder één dak te houden en toch vooruitgang te boeken.

Eén, al beproefd, recept is om lidstaten aan te moedigen om binnen de Europese Verdragen in kleinere groepen samen te werken. Voor octrooirecht en echtscheidingsregels bestaan dergelijke deelverzamelingen al. En, zoals bekend, niet alle EU-landen doen mee aan Schengen of de Euro.

Een Europees keuzemenu biedt het voordeel van vrijheid en voorkomt dat consensus-dwang vooruitgang frustreert. Keuzemenu mag echter niet betekenen dat een land naar believen kan winkelen in een Groot Magazijn voor Europese Afspraken en regels inruilt die even niet meer zo populair zijn. Polen en Hongarije hebben afgesproken de rechtsstaat op EU-niveau te brengen, het is goed dat ze aan die belofte worden gehouden.

De EU is een wonderlijke machinerie die oplossingen moet produceren en daar in het verleden ook succesvol in was. Menig Syriër is jaloers op Europese vrede, de halve wereld is jaloers op Europese welvaart. De rechtsstaten in de EU en de zo vaak gehekelde EU-regels bieden de burger bescherming en houvast. Het loont de moeite om voor die verworvenheden op te komen. Juist dezer dagen.