Recensie

Vingers als van vuur op El Greco’s ‘Pentecostés’

Tentoonstelling

De uitbeelding van het Pinksterfeest door El Greco is nu te zien in De Nieuwe Kerk.

Zijn bijnaam luidde ‘de Griek’, maar dan in het Spaans: de zestiende-eeuwse schilder Domenikos Theotokopoulos, zoals zijn ware naam luidde, had een internationale loopbaan. Geboren op Kreta, verbleef El Greco (1541-1614) een paar jaar in Venetië, de hoofdstad van de republiek waartoe het Griekse eiland destijds behoorde. In 1577 vertrok hij voorgoed naar Spanje, waar hij in Toledo uitgroeide tot de fascinerendste schilder van de Spaanse Renaissance.

In Nederland is werk van El Greco niet of nauwelijks voorhanden en het is daarom goed nieuws dat De Nieuwe Kerk in Amsterdam erin is geslaagd een belangrijk schilderij van El Greco in bruikleen te krijgen van het Prado in Madrid. Het bijna drie meter hoge doek Pentecostés (de uitstorting van de heilige geest, 1600) maakte oorspronkelijk deel uit van een kolossaal altaarstuk voor de kerk van Doña María in Madrid. Het schilderij is een van de zes over het leven en lijden van Christus.

De Bijbel vertelt hoe Maria en Christus’ discipelen na diens dood voor het Pinksterfeest bijeen waren toen er ‘tongen als van vuur’ boven hun hoofden verschenen. Daarmee werden ze vervuld van de Heilige Geest, die bovenin El Greco’s schilderij opduikt in de vorm van een witte duif die lichtstralen uitzendt.

Tot dan toe waren er talloze uitbeeldingen gemaakt van het Pinksterfeest. El Greco’s verticale versie is opzienbarend door de langgerekte, heftig gebarende figuren, geschilderd met een extreem losse penseelstreek. Het expressieve, abstraherende effect daarvan maakte indruk op moderne kunstenaars zoals Picasso en Kandinsky, maar ook in El Greco’s tijd zal zijn werk verbazing hebben gewekt. Petrus, rechtsvoor, is op de rug gezien, maar buigt zijn hoofd zo ver naar achteren dat je zijn gezicht kunt zien. Zijn metgezel links heft handen op waarvan de vingers eerder lijken op de vlam boven zijn hoofd.

    • Bram de Klerck