Handel, vrij reizen, welvaart, vrede – en wat nu, EU?

60 jaar Europese Unie

Gaan EU-landen voortaan in aparte groepen samenwerken? Die vraag overheerst in Rome, waar de EU dit weekend het zestigjarig bestaan viert.

Foto Reuters

Multispeed Europe. Sinds enkele weken gaat het in Brussel over weinig anders. Is de EU met 28 lidstaten te log geworden, en dus onbestuurbaar? Is het niet beter ruimte te maken voor ‘kopgroepen’ van landen die wél intensiever willen samenwerken, terwijl de rest nergens toe gedwongen wordt? Zou dat Europa niet flexibeler, en dus daadkrachtiger maken?

Ook zaterdag gaat het hierover, in Rome, waar EU-leiders het zestigjarig bestaan van de Unie vieren. Ze willen terugkijken, naar de verdiensten van de EU: handel, welvaart, vrede, vrij reizen. Maar ze willen ook vooruitkijken, Europa richting geven, en het liefst nieuw elan. De Europese Commissie gaf de leiders onlangs een voorzet, met een rapport over de toekomst van de EU, inclusief vijf mogelijke scenario’s, van minimale tot maximale samenwerking. Eind dit jaar, wil de Commisie, moet er een knoop worden doorgehakt.

De middenvariant, het kopgroepen-Europa, is de optie die vooralsnog het meeste enthousiasme losmaakt. De Duitse bondskanselier Merkel en de Franse president Hollande schaarden zich er achter en brachten het concept twee weken geleden in de praktijk door een minitop te houden met twee andere grote EU-landen: Spanje en Italië. Een kopgroep in de dop?

De discussie lijkt eigenaardig, want in de EU opereren landen al met verschillende snelheden. Voorbeelden zijn de eurozone en Schengen, waar niet alle landen aan meedoen. Bovendien kunnen groepen landen volgens het EU-verdrag nu al besluiten intensiever samen te werken. Het gebeurt alleen zelden en geldt als uitzonderlijke uitwijkmogelijkheid. Toch noemt Hollande kopgroepen ineens „noodzakelijk” om te voorkomen dat de EU „ontploft”.

Nieuw IJzeren Gordijn

In Oost-Europa wordt de Frans-Duitse voortvarendheid zorgelijk gevonden. Is dit een verkapte poging om het lastige Polen en Hongarije op een zijspoor te zetten? Is het wraak voor hun weigering om vluchtelingen op te nemen? Voor hun aanhoudende gerommel met rechtstatelijke principes? Een hoge EU-functionaris noemde ‘multispeed’ onlangs „een waarschuwing”. Blijf meedoen, lig niet alleen maar dwars, of aanvaardt de consequenties. In Oost-Europa hebben ze het al over het nieuwe IJzeren Gordijn.

Maar ook Nederland maakt zich zorgen. Door het Britse vertrek uit de EU (Brexit) verliest Den Haag een belangrijke, vaak gelijkgezinde bondgenoot, waarmee tegenwicht geboden kon worden aan ‘federalistische’ tendensen richting verdergaande integratie. Eerder deze week concludeerde de Adviesraad Internationale Vraagstukken (AIV) dat Nederland snel nieuwe vrienden moet maken. Dat gebeurt al: de Benelux is uit de mottenballen gehaald en de drie buurlanden nodigden onlangs nog de Oost-Europese en Baltische staten uit om binnenkort bijeen te komen.

Volgens Votewatch, dat stemgedrag van Europarlementariërs analyseert, zijn de breuklijnen binnen de EU nu al duidelijk te zien. Over het algemeen zijn West-Europeanen „duidelijk” enthousiaster over het kopgroepen-idee en bereid om grote stappen te zetten op het gebied van belastingharmonisatie (tegen belastingontduiking) of militaire samenwerking. Ook zien zij heil in een eigen, Europese begroting voor de eurozone, waarmee de effecten van crises gedempt zouden kunnen worden.

Ingewikkeld feestje in Rome

De Oost-Europeanen daarentegen zijn daar minder van gediend, maar staan wel weer open voor vergaande militaire samenwerking (een defensie-unie). Tot slot is er een derde groep, rondom Noordelijke landen als Zweden en Denemarken, die geen van deze scenario’s ziet zitten en het liefst de status quo zoveel mogelijk handhaaft. Interessant is dat Nederland in al die groepen een wat aparte positie inneemt: niet heel erg voor, ook niet heel erg tegen.

Het wordt al met al een ingewikkeld feestje in Rome, onder hoogspanning. De Britten zijn er om te beginnen niet bij. Nota bene aanstaande woensdag wil premier Theresa May ‘Brexit’ formeel in gang gaan zetten. Een pijnlijke samenloop van omstandigheden, die als een deken over de ceremonie in Italië ligt. De terreuraanslag in Londen van woensdag maakt voluit feestvieren nog lastiger.

Bovendien hebben EU-leiders net een lelijke top achter de rug, rondom de herbenoeming van de Pool Donald Tusk tot hun voorzitter. Wat een hamerstuk had moeten zijn, werd een bizar spel van de Poolse regering, die de oud-premier als aartsvijand ziet en het niet kan verteren dat Tusk alom wordt gewaardeerd. Hem laten struikelen mislukte, maar het bewaren van de eenheid ook, terwijl dat sinds Brexit voor Europese leiders het hoofddoel is.

In Rome zijn wéér alle ogen op Polen gericht. Donderdag zei de Poolse premier Szydlo dat zij de verklaring die EU-leiders zaterdag willen afleggen niet ondertekent als een trits eisen niet wordt ingewilligd. Warschau wil dat er meer nadruk wordt gelegd op de eenheid van de EU en zo het flirten met kopgroepen in de kiem smoren. Tegelijkertijd wil Polen benadrukt zien dat nationale regeringen leidend blijven in de EU. De Polen hebben alleen hun krediet verspeeld. Ze doen over álles moeilijk, van vluchtelingen tot klimaat, en in Brussel is dat een politieke doodzonde.

Paradoxaal genoeg bereikt Warschau met zijn opstelling het tegengestelde effect van wat het beoogt. Hoe harder het schopt, des te aantrekkelijker wordt een Europa van meerdere snelheden.

    • Stéphane Alonso