Column

Europa’s leiders en de paus: veel te bepraten

Vrijdagavond gaan 27 Europese regeringsleiders op audiëntie bij de paus. Waarom, vraagt Luuk van Middelaar zich af.

Deze vrijdagavond om zes uur gaan 27 Europese regeringsleiders en drie EU-voorzitters in het Vaticaan op audiëntie bij paus Franciscus. Een opmerkelijke visite. Goed, het hele gezelschap is toch in de stad omdat ze zaterdag 25 maart de 60ste verjaardag vieren van het Verdrag van Rome, waarmee de Europese Unie begon. Maar waarover moeten Europa’s leiders – inclusief domineesdochter Merkel en de Nederlands-Hervormde Rutte – spreken met de geestelijk leider van de katholieken, een Argentijn? Een warm bad wordt het niet per se. Franciscus kastijdde Europa’s politici meermaals omwille van hun onbarmhartigheid jegens vluchtelingen en vergeleek ons continent in 2014 met een „onvruchtbare grootmoeder” – geen compliment. Wel heeft de katholieke kerk de Europese eenwording steeds gesteund als project van verzoening; in onzekere tijden is dat welkom.

De Britse premier Theresa May blijft weg uit Rome; dit besliste ze al lang voor de Londense aanslag van woensdag. De Brexit-perikelen zouden het feestje van eenheid verstoren. Gezien het zijprogramma zal May extra opgelucht zijn. Een pausbezoek! Bij het Britse publiek zouden alle alarmbellen over de Europese integratie als ‘Vaticaans complot’ rinkelen. Europese oprichters als Robert Schuman, Konrad Adenauer en Alcide de Gasperi waren vrome katholieken. Mede daarom deden de protestantse Britten en Zweden destijds niet mee. Ook Den Haag had twijfels maar premier Drees loste het op zijn manier op: in de formatie van 1952 belastte hij niet de katholieke KVP’er Luns met Europa, maar de partijloze protestant Jan-Willem Beyen.

Voor de Britten resoneert het idee van ‘Rome’ als tegenstander diep met hun geschiedenis. Brexit-ideologen verlenen het Britse vertrek uit de EU anno 2017 de heroïsche trekken van de Engelse breuk met de katholieke kerk onder Hendrik VIII anno 1534. De parallellen zijn sterk. De oprichting van de Anglicaanse Kerk, het zich losrukken uit de juridisch-theologische ‘suprematie’ van Rome: het lijkt op take back control, weg met het Luxemburgse Hof, de ‘voorrang’ van EU-recht en dat verdrag uit Rome. Brexit avant la lettre. Wie de finesses kwijt is, moet de televisieserie The Tudors zien over de intriges aan Hendriks hof – seks en geweld inbegrepen. De juridische twist om een echtscheiding die de koning wenste en de paus weigerde, verbond zich met politieke ambitie en godsdienststrijd in een door Luther en Calvijn gespleten Europa. Voor Brexiteer en oud-minister Michael Gove begint met Engelands vertrek uit de katholieke kerk en omarming van de reformatie ’s lands opgang als „globale, maritieme, vrijbuitende, liberale, individualistische natie”, zo schreef hij in zijn column (The Times, 9 maart). Daarin brengt hij Theresa May in diskrediet door haar „onze eerste katholieke eerste minister” te noemen; Mays vader, een dominee, behoort tot de Anglicaanse minderheid die zich op een continuïteit met Rome beroept; May zelf doet aan vasten. Een vergezocht verwijt dus, maar het zit diep.

Ook Steve Bannon keek The Tudors. Vergenoegd zei de Trump-man in een interview kort na de verkiezingsoverwinning van zijn baas: „Ik ben de Thomas Cromwell aan het hof van Trump.” Als privésecretaris van Hendrik VIII manoeuvreerde en manipuleerde de vroege protestant Cromwell net zo lang tot zijn vorst de breuk met Rome voltrok. In het Vaticaan van vandaag heeft Bannon een handlanger in de ultraconservatieve Amerikaanse kardinaal Raymond Burke; deze vindt paus Franciscus te soft inzake islam en migratie. Behalve met Steve Bannon staat kardinaal Burke in contact met anti-EU, anti-immigratie populist Matteo Salvini van Lega Nord, zo berichtte de Financial Times (8 maart).

De Europese leiders en de paus: toch wel genoeg te bespreken tijdens de audiëntie.

Luuk van Middelaar is politiek filosoof en hoogleraar Europees recht en EU-studies (Leiden, Louvain-la-Neuve).