Vluchtelingen en islam? In Saarland maken ze zich zorgen om de industrie

Duitse deelstaatverkiezingen

In het dorp Limbach geeft Martin Schulz de boze burgers hoop. „Als we deze kans niet grijpen, is de SPD over vijf jaar uitgespeeld.”

Foto Angelika Warmuth

Het is warm en vol in café Wasem’s Eck, waar al bijna drie uur intensief over de Duitse politiek wordt gepraat. Er is bier, er is worst, er zijn zoute krakelingen – en er zijn veel bezorgde burgers.

Maar het woord ‘islam’ is niet gevallen. ‘Turkije’ evenmin. Er klinkt geen klacht over de Europese Unie. Zelfs over vluchtelingen wordt geen enkele vraag gesteld aan Anke Rehlinger, leider van de SPD in Saarland, die hier in het dorp Limbach vanavond campagne voert voor de deelstaatverkiezingen van zondag.

In Saarland, de kleine Duitse deelstaat die grenst aan Frankrijk en Luxemburg, heeft men andere zorgen. Dit is een gebied met veel zware, bedreigde of al gesloten industrie. Vroeger was iedereen hier mijnwerker of staalarbeider, legt een bewoner uit. Een echt SPD-dorp. Maar de laatste mijn is vijf jaar geleden gesloten, en de staalindustrie is danig afgeslankt.

Dus wil men hier vooral over werk praten met Anke Rehlinger, voormalig kogelstootster en sinds 2014 minister van Economische Zaken in Saarland. En over pensioenen, scholing, de toekomst van de auto-industrie, gelijk loon voor mannen en vrouwen en de duur van uitkeringen. Zelfs een luidruchtige aanhanger van de anti-immigratiepartij AfD wil het alleen hebben over de gevaren van de elektrische auto (voor de werkgelegenheid) en de hoge kosten van kinderopvang.

„Dit is de 17de keer dat ik in Saarland zo’n bijeenkomst houd”, zegt Rehlinger tegen het eind van de avond aan de bar. „En steeds zijn dit de thema’s waar het de mensen om gaat. Vluchtelingen? Islam? Dat speelt hier niet zo. En omdat dit een grensregio is, met veel persoonlijke en economische contacten met Frankrijk, begrijpt iedereen hoe belangrijk de Europese Unie is.”

Schulz slaat aan

Met nog geen miljoen inwoners is Saarland een van de kleinste Duitse deelstaten. Doorgaans heeft de rest van het land weinig belangstelling voor de politiek hier. Maar dit jaar is dat anders. Saarland kan in dit verkiezingsjaar als eerste een belangrijk signaal geven: hoe kwetsbaar de CDU van bondskanselier Angela Merkel is, en of het enthousiasme voor de nieuwe landelijke leider van de SPD, Martin Schulz, ook gewicht in de schaal legt als het erop aankomt.

Rehlinger twijfelt daar niet aan. „Het helpt ons”, zegt ze, „dat Schulz het bij de Bondsdagverkiezingen in september tegen Merkel opneemt. Zijn persoonlijke stijl slaat aan, en ook dat hij sociale gerechtigheid tot kern van de campagne maakt.”

De ex-voorzitter van het Europees Parlement, die zondag door zijn partij unaniem in zijn nieuwe rol is bekrachtigd, voert geregeld campagne in Saarland. Zoals hij ook af en toe optreedt in de deelstaten Noordrijn-Westfalen en Sleeswijk-Holstein, waar in mei wordt gestemd. In Saarland regeren CDU en SPD sinds 2012 samen in een zogeheten grote coalitie, waarbij de grotere CDU de minister-president levert. Maar sinds het aantreden van Schulz geven de peilingen de SPD hoop de christen-democraten zondag te kunnen inhalen. De laatste peilingen geven de CDU in Saarland 37, SPD 32, Die Linke 12 en AfD 7 procent. Of de liberale FDP en de Groenen de kiesdrempel halen is twijfelachtig.

Waarom Schulz zo belangrijk is voor de SPD, legt Albert Augustin de volgende ochtend helder uit op het terras van ijssalon Europa, naast het oude raadhuis van de verlopen industriestad Völklingen. In de winkelstraten staan hier veel panden leeg, of er zijn gokhallen of telefoonwinkels ingetrokken. Glimmend en modern is alleen een gevel met het opschrift ‘jobscenter’.

IJzersmelterij

Aan het eind van de Rathausstrasse rijst een indrukwekkend complex van roestige pijpen en schoorstenen op: eens een bloeiende ijzersmelterij, de Völklinger Hütte, die in 1994 als markant voorbeeld van de 19de- en 20ste-eeuwse industriële cultuur door de Unesco tot werelderfgoed is verklaard. Het is nu een fraai museum, maar het grote winkelcentrum dat er naast is neergezet biedt meer werk.

„Dertig jaar geleden liepen er bij iedere wisseling van de ploegendienst tienduizend mensen door de stad op weg naar de Hütte, in totaal werkten er dertigduizend man”, vertelt Augustin, vakbondsbestuurder en voorzitter van de lokale afdeling van de SPD. „Nu werken er, in de nieuwe staalfabriek, nog maar 5.000 mensen. Die overgang was heel ingrijpend. Er waren niet genoeg vervangende arbeidsplaatsen, mensen trokken weg, je kreeg leegstand en er kwam bij de gemeente minder belastinggeld binnen om de stad te onderhouden.”

Augustin:

„Meer dan tweehonderd jaar heeft Saarland geleefd van de kolenmijnen en de staalindustrie. Dat was de basis van alles. Nu zitten we in een enorm veranderingsproces en moeten we sterk zien te worden in onderwijs en onderzoek, toerisme, we moeten investeringen aantrekken en zorgen voor een goed vestigingsklimaat.”

De SPD, erkent Albert Augustin, „heeft veel van haar geloofwaardigheid als partij van Duitse werknemers – of van arbeiders, zoals we ze noemden – verspeeld. Als ik langs de deuren ga, merk ik dat de mensen het vertrouwen in de politiek zijn kwijtgeraakt.”

Augustin wijt dat vooral aan zijn partijgenoot Gerhard Schröder, bondskanselier van 1998 tot 2005. De hervorming van de arbeidsmarkt die SPD’er Schröder doorvoerde, de zogeheten Agenda 2010, heeft fors bijgedragen aan het herstel van de Duitse economie. Maar de traditionele achterban voelde zich, door de versobering van de sociale voorzieningen, in de steek gelaten door de eigen partij: de duur van werkloosheidsuitkeringen is bekort, wie geen baan vindt moet al na een jaar zijn eigen geld ‘opeten’, en de nieuwe banen die ontstonden, zijn in veel gevallen slechtbetaald en tijdelijk.

„Het ledental van de SPD is sinds 1990 teruggelopen van 950.000 tot 440.000. Schröder wilde de partij aantrekkelijk maken voor de middenklasse – dat lukte niet, en de oude garde raakte hij kwijt.” Ook zélf heeft Augustin weleens getwijfeld of hij lid moest blijven, zegt hij. „Maar ik vind altijd dat je beter van binnenuit voor verandering kan ijveren dan van buitenaf.”

En dus heeft hij nu drie knalrode buttons op zijn jasje: één met alleen ‘Anke’ erop, de naam van de vrouw die de SPD in Saarland aanvoert; één met de drie letters van de vakcentrale DGB; en één met de woorden ‘Stormvast sinds 1863’ – een verwijzing naar het jaar waarin de voorloper van de SPD werd opgericht.

„Ik weet dat Schulz geen messias is”, zegt Augustin.

„Maar de partij zit in een diepe crisis en hij kan iets in gang zetten. In de grote coalitie met CDU/CSU in Berlijn hebben we echt wat voor elkaar gekregen, zoals het instellen van een minimumloon. Maar als kleinere coalitiepartner blijf je altijd in de schaduw staan. En de teleurstelling bij de achterban hebben we niet kunnen wegnemen.”

Waar het enthousiasme voor Schulz dan opeens vandaan komt? Augustin: „Hij erkent dat er fouten zijn gemaakt bij de economische hervormingen en dat die hersteld moeten worden. Dat geeft ons hoop. Als we deze kans niet grijpen, is de SPD in Duitsland over vijf jaar uitgespeeld.”

Wie wordt de grootste?

Als het de sociaal-democraten zondag lukt in Saarland de grootste te worden, is dat een tegenslag voor Merkel en een opsteker voor Schulz. En Berlijn zal met argusogen volgen of de SPD in Saarland dan weer gaat regeren met de CDU, danwel kiest voor Die Linke, de partij die in Saarland wordt geleid door oud-SPD-leider en oud-minister van Financiën Oskar Lafontaine.

Sinds januari en het ‘Schulz-effect’ heeft de SPD in Saarland 200 nieuwe leden gekregen. Eén van hen is Paul Croon, die 19 jaar oud is en al jaren politiek geïnteresseerd, vertelt hij in Café Louis in het landelijke plaatsje Weiskirchen, waar hij dit jaar eindexamen doet. „Door het opkomende populisme ben ik me zorgen gaan maken over mijn land”, motiveert hij zijn keuze voor de SPD.

„Martin Schulz heeft begrepen dat de politiek zich weer moet inzetten voor sociale rechtvaardigheid. Zijn Europese achtergrond spreekt me ook aan, want in Europa ligt onze toekomst.” Zondag mag tiener Croon voor het eerst stemmen, en dan in september nog een keer voor de Bondsdag. Over bondskanselier Merkel is Croon niet negatief.

„Maar er is behoefte aan iets nieuws: de SPD moet nu zorgen dat ze de grootste wordt.”

    • Juurd Eijsvoogel