Recensie

Anatomie van een moord op Biënnale in Mechelen

Biënnale Mechelen

De Contour Biënnale voor Bewegend Beeld in Mechelen is samengesteld door een rijzende ster: de Indiase Natasha Ginwala (31).

Rossella Biscotti: Other (60 persons house), Other (44 persons house), 2014. Foto Cassander Eeftinck-Schattenkerk and courtesy of Wilfried Lentz Rotterdam, Mor Charpentier ©Witte de With Center for Contemporary Art

Als ik in Berlijn ben, fiets ik erlangs. Altijd. Omdat de gedenkplek aan een van de mooiste fietsroutes ligt die Tiergarten met Zoologischer Garten verbindt, aan de oever van het Landwehrkanal. Maar ook en vooral omdat de plek me aangrijpt. Ik fiets er in de winter, met halfbevroren handen en een loopneus, in de lente als de bomen honderd kleuren groen krijgen, en in de zomer, langs verliefde stelletjes en zonnebaders. Vlak bij de oude brug die Tiergarten en Zoologischer Garten verbindt, aan de oever van het Landwehrkanal, stap ik van de fiets en lees haar naam op de bescheiden plaquette: Rosa Luxemburg.

In de nacht van 15 januari 1919 werd Luxemburg, voorvrouw van de communistische partij in Duitsland, samen met haar collega Karl Liebknecht, zoals bekend, ontvoerd uit een Berlijnse woning en in Tiergarten vermoord. Liebknechts dode lichaam werd afgegeven bij de politie. Luxemburgs schedel werd ingeslagen met een geweerkolf toen ze in de auto stapte. In Tiergarten werd voor de zekerheid nog een kogel door haar slaap geschoten, haar lichaam werd in het Landwehrkanal gegooid. Precies op de mooie plek waar ik nu sta was het: brugwachters zagen haar lichaam onder de brug doordrijven en daarna verdwijnen in de diepte. Het was een grauwe nacht, met veel regen en nauwelijks een maan te zien. Dat was Rosa Luxemburgs laatste nacht. Ze werd 47 jaar oud.

Loods

Een ‘anatomie’ noemt de Belgische kunstenaar Ana Torfs (1963) het: een artistieke dissectie van de moordpartij, gebaseerd op twaalfhonderd pagina’s militaire rechtbankverslagen uit 1919. Torfs is een van de vijfentwintig kunstenaars uit alle delen van de wereld die door de Indiase, rijzende curator-ster Natasha Ginwala (31) zijn aangezocht om nieuw en oud werk te laten zien op de achtste Contour Biënnale voor Bewegend Beeld in Mechelen. De Biënnale slingert langs vijf locaties in het centrum – kelders, gerechtshoven, Renaissance-huizen, een modernistische kunstruimte – en door een vochtige loods in het randgebied van de stad.

De vijfentwintig kunstenaars zijn in theorie gegroepeerd rondom het thema rechtspraak als meertalig medium. Rechtspraak, omdat in de vijftiende eeuw in Mechelen het oudste gerechtshof van Europa werd geïnstalleerd. Meertaligheid, omdat de polyfone muziek in die vroege Renaissance tot wasdom kwam.

Die meertaligheid valt in het geval van Ginwala best problematisch uit. Ginwala heeft een indrukwekkende staat van dienst: ze komt van de curatorenopleiding De Appel, heeft de achtste Biënnale van Berlijn mede georganiseerd, en is nu onder andere als adviseur werkzaam bij de komende Documenta 14. We mogen dus iets van haar verwachten. Haar keuzes in Mechelen overtuigen echter niet. Is tijdgebrek van deze drukbezette curator de oorzaak? Misschien. Is er nog te weinig kennis opgebouwd van wat er allemaal bestaat? Mogelijk. Of ging het onderwerp met de curator op de loop?

Het laatste lijkt het geval bij het weliswaar beeldschone, korte videowerk Monument of Arrival and Return (2016) dat de Pakistaanse Basir Mahmood vorig jaar ook op de RijksakademieOpen liet zien. Niets in deze bezwerende film over bezieling en het doorgeven van objecten en een enkele plant heeft met het thema van doen. Maar misschien is dat juist de bedoeling. Ginwala laat de thematiek van de Biënnale namelijk over ongeveer alle probleemzones van het menselijk bestaan uitwaaieren. Van blackness tot onderdrukking van first nations door westerlingen, van milieuvervuiling tot spionagesatellieten, van vluchtelingencrises tot verbeeldingen van oorlog in Amerikaanse films en zelfverbrandingen in Tibet: het merendeel van de werken legt vooral vast hoe onderdrukking eruitziet, waar dan ook, wanneer dan ook, door wie dan ook.

Vuurtoren

Dat is erg lastig, met maar vijfentwintig kunstenaars aanwezig. Die vijfentwintig zouden dan allemaal topwerk moeten maken om de ‘polyfonie’ overtuigend voor het voetlicht te brengen. En dat gebeurt niet.

Gebeurt er wel iets goeds? Zeker. Een meesterwerk – vergeet opnieuw de thematiek van de Biënnale – is de nieuwe film Sunstone van het duo Filipa César & Louis Henderson.

In een nagenoeg aardedonkere loods word je ondanks de kou meegevoerd in een dertig minuten durende film die zowel documentaire is als sprookje, zowel poëzie als semi-wetenschappelijke analyse. Een vuurtoren aan de rand van een eiland van zout kijkt uit over de oceaan. Het licht dat de lens van de vuurtoren reflecteert heeft een geschiedenis, is zowel baken als bron van verlichting en ontleding. Althans, zo was het. Het licht van de vuurtoren is ten dode opgeschreven nu er via satellieten andere navigatiesystemen in gebruik komen.

Ook de al genoemde Ana Torfs heeft met haar vlijmscherpe anatomie van de moord op Rosa Luxemburg een bijzonder werk gemaakt. Vijfentwintig acteurs vertellen een piepklein stukje na van een getuigenverslag voor de rechtbank in 1919. Emotieloos, als dorre, nauwelijks nog levende takken zitten ze frontaal voor de camera en werpen steeds weer een ander stukje licht op de moordpartij.

Torfs heeft Anatomy (2016) gemaakt in het kader van een DAAD-stipendium. Ze heeft Duits geleerd om de rechtbankverslagen te begrijpen, en is maanden bezig geweest met de selectie van stukken tekst, audities en regie van de acteurs. Die concentratie en gedrevenheid zie je in het resultaat terug.

Anatomy is een subliem meertalig werk dat iets zegt over de angstaanjagend secure Duitse rechtspraak tijdens de gewelddadige beginmaanden van de Weimarrepubliek. Maar het zegt ook iets over het menselijk vermogen tot liegen. Het zegt dat je nooit precies de vinger kunt leggen op hoe het werkelijk was, ook al zoek en vraag je nog zo hard.