Jonge vrouwelijke auteur blijkt oudere man – dat komt vaker voor

Literaire hoaxes

Het Verlangen is al de tweede Nederlandse film over een literaire hoax. Niet zo vreemd; de Nederlandse literatuurgeschiedenis is rijk aan auteurs die hun echte identiteit verzwegen.

In de nieuwe Nederlandse speelfilm Het Verlangen hebben de broers Marc en Boudewijn Goudemondt een probleem. Hun literaire uitgeverij is bijna failliet terwijl ze een meesterwerk in handen hebben. Maar het 800 pagina’s dikke Het Verlangen is kansloos, want hoe verkoop je de schrijver Herman Schutte bij DWDD? Een morsige, stotterende en opvliegende gluurder van in de vijftig met een wijnvlek op zijn voorhoofd? Zonder televisie geen bestseller.

De zaken liggen natuurlijk anders als de schrijver van Het Verlangen, een bekentenisroman van ene Leonie met een ‘geniale masturbatiescène’, geen vieze oude man is maar een knappe jonge vrouw. Dus wordt de ambitieuze schoenenverkoopster Brigitte Hooijmakers in My Fair Lady-stijl klaargestoomd tot pseudo-intellectueel. Die opzet slaagt en Het Verlangen wordt een wereldhit. Waarna de jaloerse Schutte alsnog de eer voor zijn roman wil opeisen.

Lees ook de recensie van Het Verlangen.

Het Verlangen is al de tweede Nederlandse film over een literaire hoax; in 2010 publiceerde een bestsellerauteur met writer’s block in De Nobelprijswinnaar het manuscript van een ten onrechte dood gewaande schrijver. Niet zo vreemd, want de Nederlandse literatuurgeschiedenis is rijk aan hoaxes.

Scenarioschrijver Frank Ketelaar, naar eigen zeggen zelf ‘een gesjeesd Neerlandicus’, liet zich bij Het Verlangen vooral inspireren door de film The Front met Woody Allen en door ‘Suzanne Vermeer’, de schrijfster die succes had met een reeks simpele vakantiethrillers.

Nadat de echte auteur, de 48-jarige Paul Goeken, in 2011 was overleden, vertelde zijn echtgenote in Libelle dat hij ‘apetrots’ was geweest op Vermeers succes en net als Herman Schutte grote moeite had dat niet zelf te claimen. Goeken was razend toen publiciteitshaantje Ernest van der Kwast in 2010 beweerde Suzanne Vermeer te zijn.

In Het Verlangen krijgt ene Aaron Golsteijn, een surrogaat voor Arnon Grunberg, een relatie met de nepauteur Brigitte. Ook dat ligt voor de hand, want Grunberg lanceerde als Marek van der Jagt, Weens drogist die „tandenborstels, nagelvijlen en zo nu en dan een haarspeld” verkoopt, de bekendste hoax. Van der Jagt won met De Geschiedenis van mijn kaalheid in 2000 De Anton Wachterprijs. Grunbergs auteurschap was meer als de clou van een spannende film: wijd bekend, maar niemand wilde spelbreker zijn.

Er volgden meer speelse hoaxes, met de Rotterdammer Ernest van der Kwast als kampioen. Hij was drijvende kracht achter het schrijverscollectief dat zich van 2001 tot 2003 voordeed als Marokkaan Yusuf el Halal: uitgevers zochten toen fanatiek naar authentiek islamitisch schrijftalent. In die context dook in 2005 ook de dichtbundel Doekoe van de ‘criminele straatpoëet’ Rachid op („Laatst neukte ik een geitje/een blonde met een pornostreep”). Grunberg las eruit voor, daarna werd weinig meer van Rachid vernomen.

Van der Kwast ging in 2007 nog een stap verder door acteur Sieger Sloot – een voetbalmaatje van scenarist Frank Ketelaar – als schrijver van Stand-In naar voren te schuiven, opgepend in de stijl van Grunberg, die voor de echte auteur moest doorgaan. Sloot drong door tot het Boekenbal en de cover van NRC Next, maar ook deze hoax was welbewust doorzichtig: in de roman Stand-In valt protagonist Andreas Mahlknecht in voor een foute schrijver die zelf geen publiciteit wenst.

‘Geil meisjesboek’

Voor de hoax van Het Verlangen – man van middelbare leeftijd doet zich voor als jonge schrijfster van damesroman – moeten we verder terug in de tijd. De jaren tachtig en negentig kende een reeks schrijvers in travestie. Geerten Meijsing beet in 1981 het spits af als Eefje Wijnberg, die zinderend debuteerde met Een Meisjesleven. Meijsing wilde met zo’n „geil meisjesboek” de fixatie met seks en sensatie aan de kaak stellen: vrijwel niemand trapte erin. Jacq Firmin Vogelaar liet zijn alter ego Koba Swart in 1984 debuteren met Nora, een val. Hij zag Swart als „proefpersoon” en literair experiment; feministische boekhandel Xantippe stuurde niettemin alle exemplaren terug toen het uitkwam.

Meer succes had Marieke Jonkman, een getroebleerde, schuwe dichteres van gereformeerde huize die harde, sarcastische poëzie vol waanzin, incest, sadisme en suïcidale tendensen schreef. Haar dichtbundels Dochters van het Donker (1991) en Plejaden (1992) werden erg goed ontvangen tot in 1993 leraar Nederlands Henk van der Ent bekende Jonkman te zijn. De dichteres leefde als een soort demon in hem, zo tekende Guus Middag indertijd op:

„Ze stijgt in mij op, ze neemt bezit van mij, van mijn lichaam.”

Een nieuwe bundel van Jonkman eindigde in 1996 in de ramsj: de magie was weg. En de literaire pers werd nu zeer wantrouwig: niemand geloofde in Laura van Galiën en haar debuutroman Zeventien – de auteur bleek Pieter Boskma te zijn.

In Het Verlangen overweegt de uitgeverij moord als Herman Schutte alsnog zijn roman opeist. Er staat ook wel wat op het spel: heeft een nepauteur een ‘backstory’, dan zakt de verkoop onherroepelijk in als hij of zij door de mand valt. Lezers worden niet graag bedrogen; hoe groter de hype, hoe dieper de val. Zie het schandaal rond JT LeRoy, de androgyne, misbruikte en drugsverslaafde zoon van een truckershoer uit West-Virginia die doorbrak met white trash-roman Sarah (1999). Aanvankelijk onderhield LeRoy via e-mail, fax en telefoon contact met collega-schrijvers, na 2001 dook hij ook in het echt op, met blonde pruik en zonnebril. LeRoy raakte bevriend met beroemdheden als Bono, Winona Ryder, Lou Reed, Madonna en Courtney Love tot in 2006 de vijftien jaar oudere Laura Albert uit Brooklyn de romans bleek te hebben geschreven: schoonzus Savannah Knoop speelde JT LeRoy.

Op bescheiden schaal ondervond NRC-recensent Gert Jan de Vries, die de term oestrogeenthrillers uitvond, in Nederland iets soortgelijks. Hij schreef onder pseudoniem Tess Franke een thrillerreeks over advocaat-speurneus Femke Wolzak. De Vries ging te ver toen hij Franke, een juriste die na bedreigingen uit de Amsterdamse onderwereld naar Florida zou zijn verhuisd, per e-mail interviews liet geven aan damesbladen. Toen hij dat in 2011 opbiechtte, stortte zijn verkoop in.

De diepcynische film Het Verlangen heeft dus een punt: wie een literaire hoax begint, kan daar niet zomaar mee stoppen. Al komt het uiteindelijk ook altijd uit. Denken we althans.

    • Coen van Zwol