De ontrafeling van de Russische witwasmachine

Rusland

De Panama Papers leveren een nieuwe golf van onthullingen op over de weggesluisde 22 miljard dollar uit Rusland.

Foto iStock

Begint het net rond het Russische zwartgeldcircuit zich te sluiten? In 2014 publiceerde het journalistieke onderzoekscollectief OCCRP een geruchtmakend onderzoek naar een Russische witwasmachine van een duizelingwekkende omvang.

De journalisten (van onder andere The Guardian, de Süddeutsche Zeitung, het Financieele Dagblad en de Russische Novaja Gazeta) noemden het ‘Laundromat’ – een samentrekking van de Engelse term ‘money laundering’ (witwassen) en het Russische woord ‘kompromat’ (compromitterend materiaal).

Tussen 2010 en 2014, zo bleek uit het onderzoek van het OCCRP, is er een astronomisch bedrag van 22 miljard dollar (20,4 miljard euro) uit Rusland weggesluisd naar banken in de Europese Unie. Moldavië – een voormalige Sovjet-Republiek op de grens met Roemenië – was het scharnierpunt in dit megaschandaal.

Moldavische nepbedrijven verleenden leningen aan Russische nepbedrijven. Als de Russische ‘bedrijven’ niet betaalden, dan lieten corrupte rechters in de Moldavische hoofdstad Chisinau ‘beslag leggen’ namens benadeelde partijen – vaak derden. Zo kon er zomaar 100 miljoen dollar van een Russische bankrekening verhuizen naar een rekening van een bank in – zeg maar – Letland. Russische roebels waren ineens dollars en euro’s geworden, op een ‘nette’ bank binnen de EU.

Illustratie OCCRP

Nieuwe primeurs

Drie jaar na de eerste onthullingen over ‘Laundromat’ zijn er nieuwe primeurs te melden van het Russische witwasfront. The Guardian maakte deze week bekend dat nette banken op de Londense High Street (zoals Barclay’s, RBS en HSBC) tot circa 740 miljoen ‘witgewassen’ dollars uit de Laundromat hebben verwerkt. In Moskou, 2.500 kilometer verderop, kwam Novaja Gazeta met namen van een aantal vooraanstaande Russische zakenlieden die het systeem aan de voorkant hebben gevoed.

Een van hen is de zoon van een naaste medewerker van Vladimir Jakoenin, de voormalige baas van de Russische spoorwegen, die lange tijd gold als een nauwe bondgenoot van Vladimir Poetin. Trouwens: al in 2014 bracht het OCCRP de ‘Laundromat’ in verband met Igor Poetin – inderdaad, een neef van.

Ilja Sjoemanov, plaatsvervangend directeur van de Russische afdeling van anticorruptieorganisatie Transparancy International, heeft het nieuws met grote aandacht gevolgd. De nieuwe golf van onthullingen, zo zegt hij in een telefonisch interview, is het directe gevolg van dat andere, meer recente schandaal: de Panama Papers.

Lees ook: Dit zijn de belangrijkste onthullingen uit de Panama Papers

Vorig jaar lekte het klantenbestand van het Panamese advocatenkantoor Mossack Fonseca uit. In één klap kwamen de ware eigenaars van circa 214.000 offshores op straat te liggen.

Ook hier speelden Russen een hoofdrol. Zo bleek cellist Sergej Roldoegin, een favoriet van Poetin, aan het hoofd te staan van een offshore-imperium waarin ruim 2 miljard dollar om ging. „Een portemonnee van Poetin”, zei oppositieleider (en corruptieonderzoeker) Aleksej Navalny daarover in een interview met NRC.

Nu komen er andere namen in beeld. Dankzij de Panama Papers, zegt Sjoemanov van Transparancy International, krijgt de was van de ‘Laundromat’ kleur. „We kenden de namen van de postbusbedrijven die betrokken waren bij het witwassen. Nu weten we ook wie er concreet profiteerde van deze operaties.”

Buiten de klauwen van het Kremlin

Dit weekend presenteerde Novaja Gazeta het tot nu toe beste overzicht. Het gaat om zakenlieden die voor vele honderden miljoenen euro’s aan overheidsopdrachten kregen en die hun geld op de een of andere manier buiten Rusland wilden krijgen – buiten de klauwen van het Kremlin.

Er is indirect bewijs dat de Russische geheime diensten betrokken zijn bij de fraude

Ilja Sjoemanov, Transparancy International

Het gaat ook om geld dat is verdiend met ‘grijze import’: de massale invoer van Apple- en Samsung-producten zonder dat daarvoor belasting is betaald. De derde categorie is ordinaire diefstal: geld dat zonder een aanwijsbare reden is verdwenen van rekeningen van Russische banken.

De vraag rijst wat de Russische overheid hiertegen doet. Al in 2014 reisden twee jonge inlichtingenofficieren van de ‘afdeling K’ van de FSB (de anticorruptie-eenheid van de Russische inlichtingendienst) naar Moldavië. De twee officieren namen dossiers mee. Maar ze belden nooit terug. Dit weekeinde maakte Novaja Gazeta bekend dat de Moldavische autoriteiten spreken van „druk” uit Moskou om de corruptie onder het tapijt te vegen.

„Er is indirect bewijs dat de Russische geheime diensten betrokken zijn bij de fraude”, zegt Ilja Sjoemanov van Transparancy International.

Voor de duidelijkheid: het dossier Laundromat loopt tot 2014 – het jaar waarin Rusland de Krim annexeerde en het Westen (financiële) sancties invoerde tegen Rusland. Die sancties, benadrukt Sjoemanov, hinderen de opsporing. „Voor fraudeonderzoek is internationale samenwerking onontbeerlijk. Die is er nu niet.”