De bijl gaat in de dino-stamboom

Evolutie

Sinds 1888 werden dinosauriërs in twee groepen ingedeeld: ‘reptielheupigen’ en ‘vogelheupigen’. Paleontologen komen nu met een heel andere tweedeling.

Dinosauriërs met een lange nek worden in de nieuwe indeling een hoofdgroep. Foto iStock

Een radicale nieuwe indeling van dinosauriërs. Daarvoor pleitten drie Britse paleontologen van de Universiteit van Cambridge woensdag in het wetenschappelijke tijdschrift Nature.

De indeling in twee hoofdgroepen, die al 130 jaar bestaat, gaat overboord. In de klassieke stamboom zitten langnekdino’s in dezelfde hoofdgroep als vleeseters zoals Tyrannosaurus. Hiermee maakt het Britse drietal korte metten: de langnekken worden een zelfstandige hoofdgroep.

„Provocatief”, „een breuk met de gevestigde opvattingen”, „een mijlpaal”. Die woorden kiezen collega-paleontologen om de hypothese van de Britten te beschrijven. „Als dit klopt, moeten niet alleen de handboeken herschreven worden, maar ook alle kinderboeken”, zegt paleontoloog Max Langer van de Universiteit van São Paulo.

Aan de taxonomische indeling van dino’s is sinds 1888 niet meer getornd. De Britse paleontoloog Harry Seeley stelde toen voor om dino’s in twee groepen in te delen, op basis van de vorm van hun heupen. Seeley onderscheidde de Saurischia (‘reptielheupigen’) en de Ornithischia. Dat laatste betekent letterlijk ‘vogelheupigen’. Zij zijn, verwarrend genoeg, juist niet de voorouders van de vogels.

Alle dinosauriërs zijn sindsdien in één van deze twee categorieën ingedeeld. Planteneters met pantsers, stekels, hoorns of eendebekken zijn Ornithischia. Langnekken, tweepotige vleeseters en vogels zijn Saurischia. Die laatste groep valt vervolgens weer uiteen in enerzijds de langnekken (sauropoden) en de T-rex-achtige vleeseters en vogels (theropoden).

Het oude keurslijf piept en kraakt

Toen de Brit Matt Baron (26) drie jaar geleden aan zijn promotie-onderzoek begon, stuitte hij op inconsequenties. „De schedels van vroege theropoden lijken meer op die van Ornithischia dan op die van sauropoden”, zegt Baron aan de telefoon. „En ook de manier waarop de enkelbotjes van Ornithischia zijn vergroeid is typisch voor theropoden.”

Baron deelde zijn twijfels met zijn begeleider Paul Barrett. „Paul stelde toen voor om de evolutie van de dino’s te reconstrueren, op basis van alle vroege dino’s en hun verwanten. Inclusief de soorten die de laatste jaren zijn ontdekt.”

Drie jaar was Baron bezig met het verzamelen van anatomische gegevens en het opmeten van botten. Welke botten zijn met elkaar vergroeid? Welke hebben ribbeltjes en groefjes en welke niet? Uiteindelijk reconstrueerde Baron een stamboom op basis van 457 anatomische eigenschappen van 74 dino’s.

De nieuwe stamboom valt uiteen in twee takken, maar dat zijn niet de aloude Saurischia en Ornithischia. Ornithischia en vleeseters blijken samen te horen, terwijl langnekken erbuiten vallen. Baron: „We hebben op alle mogelijke manieren gekeken of deze resultaten kloppen. Anders wilde mijn begeleider niet publiceren.”

Bij een nieuwe stamboom horen nieuwe namen. Theropoden en Ornithischia heten de Ornithoscelida, de ‘vogelachterpotigen’ – de vogels horen daar zelf ook bij. De naam Saurischia blijft bestaan, maar daarmee worden voortaan alleen langnekken en hun vroege verwanten bedoeld.

De nieuwe stamboom plaatst de oorsprong van dinosauriërs verder terug in de tijd. De eerste dinosauriërs verschenen eerder dan tot nu toe werd gedacht: niet 230, maar al 247 miljoen jaar geleden. En waarschijnlijk leefde deze oerdino op het noordelijke supercontinent Laurazië, en niet op het zuidelijke Gondwana.

„Intrigerend”, vindt de Nederlandse paleontoloog Anne Schulp die implicatie. „Winterswijk was 247 miljoen jaar geleden de achtertuin van Laurazië. We kunnen nu van een Nederlandse dino dromen.”

Maar de Braziliaanse paleontoloog Max Langer wil niets van een noordelijke oorsprong weten. „De oudste en meest complete dinoskeletten komen nog altijd uit Zuid-Amerika. In de rest van de wereld zijn alleen maar stukjes dino gevonden.” Hij schuwt zelfs het geopolitieke argument niet. „De auteurs zijn zelf ‘lauraziaten’.” Baron: „Ik hoop vooral op een beschaafde discussie.”

Het zijn de eerste schermutselingen over deze nieuwe indeling. Het debat kan nog jaren duren, want een dogma uit de 19de eeuw wordt niet na één publicatie bij het oud vuil gezet.

„De nieuwe resultaten zijn zo robuust dat ik denk dat de onderzoekers wel eens gelijk kunnen hebben”, zegt paleontoloog Darren Naish van de Universiteit van Southampton. „Maar een stamboom heeft nooit het laatste woord.”

„Het is nu aan andere onderzoekers om te zien of nieuwe fossielen ook in deze hypothese passen”, vindt ook onderzoeker en auteur van dino-boeken Stephen Brusatte van de Universiteit van Edinburgh. „Pas dan ga ik mijn boeken herschrijven.”

    • Lucas Brouwers