Eerst praatte hij IRA-bommen goed, later werd hij barmhartige politicus

Necrologie De dinsdag overleden Martin McGuinness (1950-2017) begon als IRA-strijder. Als belangrijke politicus maakte hij een vreedzaam, stabiel en democratisch Noord-Ierland mogelijk.

In 2012 ontmoeten de Britse koningin Elizabeth en voormalig IRA-commandant Martin McGuinness elkaar voor het eerst. Ze schudden handen tijdens een historisch verzoenende ontmoeting. Foto Paul Faith/EPA

Altijd die twee kanten. De militant en vredestichter. De IRA-commandant en de onmisbare kracht achter het Goede Vrijdagakkoord. De Republikein die het Verenigd Koninkrijk verafschuwde en de man die in 2012 de hand schudde van koningin Elizabeth, tijdens een historisch verzoenende ontmoeting. De strijder die bomaanslagen goedpraatte en de barmhartige minister van onderwijs.

Martin McGuinness, die dinsdagochtend overleed op 66-jarige leeftijd aan een hartziekte, had niet alleen meerdere gezichten, hij groeide ook uit tot een van de belangrijkste politici die een vreedzaam, stabiel en democratisch Noord-Ierland mogelijk maakte.

De reacties op het overlijden van McGuinness weerspiegelen beide kanten van zijn leven. De Britse premier Theresa May zegt:

„Ik kan het pad dat hij in het eerdere deel van zijn leven nam nooit goedkeuren. Uiteindelijk speelde Martin McGuinness een bepalende rol. Hij leidde de republikeinse beweging weg van geweld en droeg daarmee op bijzondere en historische wijze bij aan de reis van Noord-Ierland van conflict naar vrede.”

‘Godfather van de IRA’

Ian Paisley junior, de zoon van zijn protestantse politieke tegenstander, zegt: „Toen ik opgroeide was McGuinness voor mij de Godfather van de IRA. [...] Maar uiteindelijk gaat het gaat er niet om hoe je begint, maar hoe je eindigt.”

Tony Blair, de Britse premier op het moment dat het Goede Vrijdagakkoord werd getekend, zegt: „Zonder Martin hadden wij nooit vrede bereikt.” Blair vertelt dat hij tijdens de onderhandelingen met McGuinness vaak aan de slachtoffers van de IRA-aanslagen moest denken.

„Tegelijkertijd toonde hij leiderschap in het oplossen van een van de grootste conflicten van onze tijd.”

In zijn jeugd lag het zeker niet in de lijn der verwachting dat McGuiness zou groeien tot bepalende politicus. James Martin Pacelli McGuinness groeide op in het arme, overbevolkte en katholieke Bogside in Derry. De familie woonde met zijn negenen in een huis met twee slaapkamers. Daarmee prees McGuinness zich gelukkig. Hij kende nog grotere gezinnen die in nog kleinere huizen woonde, zei hij decennia later in een interview.

Bloody Sunday

McGuinness zakte aan het eind van de lagere school voor een belangrijk toelatingsexamen waardoor hij op een slecht aangeschreven technische school belandde. De broeders sloegen beter dan ze onderwezen, zei McGuinness later. Op zijn vijftiende staakte hij zijn opleiding. Dat was de leeftijd waarop hij politiek bewust werd. Hij liep een baantje mis, alleen omdat hij katholiek was. Pure onderdrukking en discriminatie, oordeelde McGuinness.

Op straat woedden The Troubles. McGuinness deed mee aan de protesten en sloot zich op zijn negentiende aan bij de Irish Republican Army. Hij klom op. Ten tijde van Bloody Sunday, toen het Britse leger, veertien onbewapende demonstranten doodschoot, was McGuinness een van de IRA-commandanten in Derry. Hij zou op die januaridag in 1972 zwaar bewapend zijn geweest. Een jaar later werd McGuinness gearresteerd wegen bezit van munitie en explosieven.

Zelf zegt hij dat 1974 het jaar van zijn persoonlijke omwenteling was. Toen verkoos hij politiek boven geweld, Sinn Fein boven de IRA. Britse inlichtingendiensten vermoedde altijd dat McGuinness niet uit de duisternis was gestapt en heimelijk een belangrijke commandant bleef van de IRA, die in de jaren tachtig verantwoordelijk was voor zware aanslagen. In 1984 trachtte de IRA de Britse premier Thatcher te vermoorden door een bomaanslag te plegen op haar partijcongres in Brighton. In 1987 stierven elf mensen bij een aanslag in het Noord-Ierse Enniskillen. Er is altijd een vermoeden geweest dat McGuinness wist van de plannen maar niks deed de aanslag te voorkomen.

Dominee Paisley

Tegen de BBC zegt de vader van Tim Parry, een 12-jarige jongetje dat omkwam bij een IRA-aanslag in het Engelse Warrington in 1993, dat hij enerzijds McGuinness en de zijnen nooit heeft vergeven, anderzijds gelooft dat McGuinness oprecht vrede wilde.

In 1982 werd McGuinness gekozen tot het Noord-Ierse parlement, maar hij liet zijn zetel vacant. Belangrijker waren de onderhandelingen, aanvankelijk geheim, die hij met de Britse regering voerde. Na jaren van moeizame gesprekken mondde de gesprekken uit het Goede Vrijdagakkoord van 1998.

McGuinness ging regeren samen met Ian Paisley, zijn oude protestantse aartsrivaal verworden tot politieke makker. McGuinness was minister van Onderwijs en probeerde in 2011 namens Sinn Fein president van de Ierse republiek te worden.

Verzwakt door ziekte, maar nog steeds gedreven gaf McGuinness de afgelopen maanden een laatste toegift. Als vicepremier zegde hij het vertrouwen in de coalitieregering met de unionistische premier Arlene Foster op. McGuinness stapte op en verliet de politiek.

Sinn Fein behaalde vervolgens het beste verkiezingsresultaat uit de Ierse geschiedenis. Als gevolg van de toenemende steun voor Sinn Fein en de onzekerheid van Brexit klinken in Noord-Ierland voorzichtig stemmen op die vragen om een referendum. Het volk moet besluiten of een verenigd Ierland wenselijk is: de droom waarvoor IRA-lid McGuinness vocht en die politicus McGuinness liet varen ten faveure van het vreedzame compromis.

    • Melle Garschagen